ક્યારેક કોઈની આત્મકથા એટલી બધી રહસ્યમય, રોમાંચક કે બોલ્ડ નથી હોતી. તો, શું તમે તેમના જીવનને સમજવાનો પ્રયાસ નહીં કરો? કેટલાક લોકોનું પાત્ર ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને સરળ હોય છે. તેમનું જીવન એટલું સનસનાટીભર્યું નથી કે તે હલચલ મચાવી શકે. પરંતુ આ દુનિયામાં ચંદ્રકાંત ગોખલે જેવા લોકો પણ છે.
જો અમે પૂછીએ કે તમે તેમને ઓળખો છો, તો આ નામ તમારા માટે સંપૂર્ણપણે અજાણ્યું હશે. હા, તેમનો ફોટો જોઈને તમને આ મહાન વ્યક્તિઓના જીવન પર આધારિત કેટલીક ફિલ્મોના નામ યાદ આવી ગયા હશે. તેમની મહાનતા તેમના નામોથી નહીં, પરંતુ તેમના યોગદાનથી નક્કી થાય છે. અનિલ કપૂરની સુપરહિટ ફિલ્મ, લોફર, 1996 માં રિલીઝ થઈ હતી.
આ ફિલ્મમાં, એક માણસ મતદાન કરવા માટે પોતાના ઘરેથી એકલો નીકળે છે. આખા ગામને ધમકી આપતા ગુંડાઓએ આખો રસ્તો બ્લોક કરી દીધો છે. જ્યારે વૃદ્ધ માણસ ત્યાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેઓ તેને રોકતા નથી, પરંતુ તેની મજાક ઉડાવે છે. “અરે, જો આપણા સાહેબને તમારો એક પણ મત નહીં મળે, તો શું તે હારી જશે? જાઓ અને મતદાન કરો.” આ પછી, આખું ગામ પ્રભાવિત થાય છે, અને ગામલોકો મતદાન કરવા માટે ટોળામાં દોડી આવે છે, અને ગુંડાઓ તેમને રોકવામાં નિષ્ફળ જાય છે. આ ફિલ્મમાં તેની ભૂમિકા નાની હતી, પરંતુ તેને એક નાનો અભિનેતા માનવાની ભૂલ ન કરો.
મરાઠી રંગભૂમિમાં તેમનું યોગદાન હજુ પણ યાદ છે. તમે તેમના પુત્રને ઘણી સુપરહિટ ફિલ્મોમાં અભિનય કરતા જોયા હશે. શું તમે આ જાણો છો? વિક્રમ ગોખલે ખરેખર ચંદ્રકાંત ગોખલેના પુત્ર છે. ના, ખરું ને? હું તમને કહી દઉં. પરંતુ ચંદ્રકાંત ગોખલેને ફક્ત તેમના પુત્ર તરીકે ઓળખી શકાય નહીં. ભાગ્યે જ કોઈ જાણે છે કે ચંદ્રકાંત ગોખલેની માતા, કમલાબાઈ ગોખલે, ભારતીય સિનેમા ઇતિહાસમાં પ્રથમ મહિલા અભિનેત્રી હતી. હા, મિત્રો, દાદાસાહેબ ફાળકેની
પહેલી ફિલ્મ, રાજા હરિશ્ચંદ્રની સફળતા પછી, તેમને સમજાયું કે સ્ત્રી પાત્ર એક સ્ત્રી દ્વારા ભજવવું જોઈએ. ભારતની પહેલી મહિલા અભિનેત્રીની શોધ શરૂ થઈ. ઘણા રંગમંચ કલાકારોએ ફિલ્મોમાં કામ કરવાનો ઇનકાર કર્યો. દાદાસાહેબે નૃત્ય અને ગાયન વેશ્યાલયોની પણ મુલાકાત લીધી, પરંતુ ત્યાંની સ્ત્રીઓ આ કામને વેશ્યાવૃત્તિ કરતાં પણ નીચું માનતી હતી.
આવી સ્થિતિમાં, કિલુસ્કર ડ્રામા કંપનીમાં કામ કરતી એક મહિલાને આ વિચાર આવ્યો અને તે દાદા સાહેબની ફિલ્મ મોહિની ભસ્માસુરમાં અભિનય કરવા સંમત થઈ. તેમનું નામ દુર્ગાબાઈ કામત હતું. જોકે, દાદા સાહેબને બે મહિલા કલાકારોની જરૂર હતી. તેમને ઉંમરના આધારે પાર્વતીનું પાત્ર ઓફર કરવામાં આવ્યું. પછી પ્રશ્ન ઊભો થયો: મોહિનીનું પાત્ર કોણ ભજવશે? આ સરળ સમસ્યાને ઉકેલતા, દુર્ગાબાઈએ તેમની 15 વર્ષની પુત્રી કમલાબાઈ કામતને આગળ ધપાવી, જે પાછળથી સિનેમા ઇતિહાસની પ્રથમ અભિનેત્રી બની. તેમનું નામ કમલાબાઈ કામત હતું. બાદમાં તેમણે બીજા સહ-અભિનેતા રઘુનાથ રાવ ગોખલે સાથે લગ્ન કર્યા. આ લગ્નથી ચંદ્રકાંત ગોખલેનો જન્મ થયો, ત્યારબાદ બે વધુ બાળકો થયા: લાલજી ગોખલે અને સૂર્યકાંત ગોખલે. કમલાબાઈની માતા દુર્ગાબાઈ કામતે ભારતીય સિનેમામાં પ્રથમ મહિલા અભિનેત્રી બનવાનું સન્માન મેળવ્યું. તે પહેલી મહિલા કલાકાર હતી, પરંતુ તેમની પુત્રી કમલાબાઈ મુખ્ય અભિનેત્રી બની. ૧૯૧૩માં દાદાસાહેબ ફાળકેની ફિલ્મ મોહિની ભસ્માસુરમાં જ્યારે કમલાબાઈએ મોહિનીનું પાત્ર ભજવ્યું ત્યારે તેમની ઉંમર માત્ર ૧૩ કે ૧૪ વર્ષની હતી.
તે સમયે અભિનેત્રીઓને આદરથી જોવામાં આવતી નહોતી. દુર્ગાબાઈના તેમના પિતા, જે મુંબઈની સર જેજે સ્કૂલ ઓફ આર્ટમાં ઇતિહાસના પ્રોફેસર હતા, તેમનાથી અલગ થવાથી તેમની પાસે અભિનય સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો. તેથી, જ્યારે દુર્ગાબાઈએ એક દેખાડાખોર નાટક મંડળીમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે બ્રાહ્મણ સમુદાયે તેમનો બહિષ્કાર કર્યો.નાની કમલાબાઈનું બાળપણ કલા અને સંઘર્ષના આ વિવાદાસ્પદ વાતાવરણમાં વિત્યું. કમલાબાઈએ તેમની માતા પાસેથી સંગીત, ગાયન અને સંગીતનાં સાધનો શીખ્યા. સતત મુસાફરી કરતી હોવાથી, તેઓ શાળાએ જઈ શક્યા નહીં. તેમનો રંગમંચ પર્દાર્પણ ચાર વર્ષની ઉંમરે થયો હતો, અને જ્યારે તેમને ફિલ્મોની ઓફર મળી ત્યારે તેઓ રંગમંચની દુનિયામાં એક જાણીતા કલાકાર બની ચૂક્યા હતા. તેમના લગ્ન રઘુનાથ ગોખલે સાથે થયા હતા, જેમણે કિલોસ્કર ડ્રામા કંપનીમાં સ્ત્રી ભૂમિકાઓ ભજવી હતી.પરંતુ તેમનો અવાજ બદલાયા પછી, તેઓ એ જ કંપનીમાં જોડાયા જ્યાં કમલાબાઈ અને તેમની માતા કામ કરતા હતા.
આ યુવાન દંપતી ટૂંક સમયમાં કંપનીની નવી મુખ્ય જોડી બની ગયું, અને શેક્સપિયરના નાટકોના મરાઠી રૂપાંતરથી લઈને પૌરાણિક કથાઓ પર આધારિત નાટકો સુધીના તેમના વિવિધ કાર્યોથી મહારાષ્ટ્રના ગામડાઓમાં પ્રેક્ષકોમાં પ્રખ્યાત બન્યું. પરંતુ 1928 માં, આ કલાપ્રેમી પરિવારનું દુ:ખદ નિયતિ આવી. ચંદ્રકાંત ગોખલેના પિતા, રઘુનાથ રાવ ગોખલે, સ્ટેજ પર પ્રદર્શન કરતી વખતે અચાનક પડી ગયા અને મૃત્યુ પામ્યા. આ દુર્ઘટના સમયે, કમલાબાઈ માત્ર 25 વર્ષની હતી અને તેમના ત્રીજા બાળક સાથે ગર્ભવતી હતી. તે અચાનક એકમાત્ર કમાતી બની ગઈ, તેણીએ તેના ત્રણ પુત્રો, લાલજી, ચંદ્રકાંત અને સૂર્યકાંતનો ઉછેર કર્યો, અને તેની માતા અને સાળાની સંભાળ રાખી. આટલી ગરીબી અને સામાજિક દબાણ છતાં, કમલાબાઈએ હાર માની ન હતી. નાટકો રદ ન થાય તે માટે તેણીએ નાટકોમાં મુખ્ય ભૂમિકાઓમાં તેના પતિને પણ બદલી નાખ્યા. તે દિવસોમાં, એકલી સ્ત્રી માટે મુક્તપણે મુસાફરી કરવી અને કામ કરવું લગભગ અશક્ય હતું.તેણીને સામાજિક આદરનો અભાવ હતો. જોકે, તેણીના બાળકો માટે, તેણીએ મનોહર સ્ત્રી સંગીત નાટક મંડળ અને સોહરા મોદીના થિયેટર યુનિટ જેવી વિવિધ કંપનીઓ સાથે કામ કર્યું.
મરાઠી ઉપરાંત, તેણીએ કન્નડ નાટક, લંકા દહનમાં પણ અભિનય કર્યો, જે ભાષા તેણી જાણતી ન હતી. જોકે, તેણીએ એક અઠવાડિયામાં પંક્તિઓ યાદ કરી લીધી, જેના કારણે નાટક હિટ બન્યું. 1930 ના દાયકામાં, કમલાબાઈએ વિનાયક દામોદર સાવરકરના નાટક, ઉધ્યામીમાં પણ અભિનય કર્યો, જે હરિજન સમુદાયના દુઃખને રજૂ કરતું હતું. આ ભૂમિકા માટે, તેણીને પોલીસ સુરક્ષા હેઠળ રિહર્સલ કરવું પડતું હતું અને દર વખતે સ્થાનિક બ્રિટિશ અધિકારી દ્વારા સ્ક્રિપ્ટને મંજૂરી આપવી પડતી હતી જેથી ખાતરી કરી શકાય કે કંઈપણ વાંધાજનક ન હોય. આ સંઘર્ષો વચ્ચે, ચંદ્રકાંત રઘુનાથ ગોખલેનો જન્મ 7 જાન્યુઆરી, 1921 ના રોજ મીરા સાંગલી સંસ્થામાં થયો હતો.તેમને અભિનય અને ગાયનની શરૂઆતની તાલીમ તેમની માતા કમલાબાઈ પાસેથી વારસામાં મળી હતી.
ચંદ્રકાંત ગોખલેએ નવ વર્ષની ઉંમરે મરાઠી નાટક પુણે હિન્દુથી પોતાની લાંબી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે પોતાના જીવનના સાત દાયકાથી વધુ સમય રંગભૂમિ અને સિનેમાને સમર્પિત કર્યો હતો. તેમણે 64 થી વધુ નાટકો, 68 મરાઠી ફિલ્મો અને 16 હિન્દી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. તેમની કારકિર્દી સંખ્યા દ્વારા નહીં પરંતુ ગુણવત્તા દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ છે. તેમના પ્રખ્યાત મરાઠી નાટકોમાં ભાવ બંધન, રાજ સન્યાસ, પુણ્ય પ્રભાવ, બેબશાહી, રાજે માસ્ટર, બેરિસ્ટર અને ખાશભ પુરુષનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમણે વિજય મહેતા સાથે હિન્દી અને મરાઠી બંનેમાં ભજવ્યા હતા. તેમણે ભક્તિ જાઓ જેવી સુપરહિટ મરાઠી ફિલ્મો આપી અને લવ એન્ડ મર્ડર અને વજુદ જેવી હિન્દી ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો. જો કે, બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે ચંદ્રકાંત ગોખલે એક તેજસ્વી અભિનેતા હોવા ઉપરાંત, એક પ્રશિક્ષિત શાસ્ત્રીય સંગીતકાર પણ હતા.
