આરબ દેશો પાસે જ કેમ છે દુનિયાનું સૌથી વધુ તેલ? ભારત ક્યાં થાપ ખાઈ ગયું?

આજે જ્યારે તમે બાઇકમાં પેટ્રોલ ભરાવો છો કે કોઈ હવાઈ જહાજને આકાશમાં ઊડતું જુઓ છો, ત્યારે કદાચ એ અહેસાસ નથી થતો કે એ બળતણની વાર્તા માનવ સભ્યતા કરતાં પણ ક્યાંય વધારે જૂની છે. આ માત્ર જમીનની નીચે ભરેલું કોઈ કાળું પ્રવાહી નથી, પરંતુ કરોડો વર્ષ જૂના પૃથ્વીના ઇતિહાસનું દબાયેલું પ્રકરણ છે જે આજે આપણી આખી દુનિયાને ચલાવી રહ્યું છે. આની શરૂઆત કોઈ રણમાંથી નહીં પરંતુ એક એવી દુનિયાથી થાય છે જ્યાં આજે આરબ દેશો છે ત્યાં અગાધ સમુદ્ર ફેલાયેલો હતો. કરોડો વર્ષ પહેલાં પૃથ્વીનો નકશો બિલકુલ અલગ હતો. જ્યાં આજે સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, કુવૈત અને યુએઈના વિશાળ રણ છે, ત્યાં ક્યારેક ગરમ, છીછરા અને જીવનથી ભરપૂર સમુદ્રો ફેલાયેલા હતા. આ સમુદ્રોમાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ જીવો, પ્લવક, લીલ અને નાના દરિયાઈ જીવો તરતા હતા. આ એટલા નાના હતા કે આંખોથી દેખાય પણ નહીં,

પરંતુ તેમની સંખ્યા એટલી વિશાળ હતી કે આખો સમુદ્ર જૈવિક જીવનથી ભરેલો રહેતો હતો. જ્યારે આ સૂક્ષ્મ જીવો મરી જતા ત્યારે તેમના અવશેષો સમુદ્રના તળિયે ધીમે-ધીમે જમા થવા લાગતા. સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં આ સડીને ખતમ થઈ જાત, પરંતુ એ પ્રાચીન સમુદ્રોના કેટલાય ભાગોમાં તળિયે ઓક્સિજન ઘણો ઓછો હતો. એનો અર્થ એ હતો કે ત્યાં જૈવિક અવશેષોનું ડીકમ્પોઝિશન એટલે કે સડવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થતી હતી. પરિણામ એ આવ્યું કે કરોડો મૃત જીવોના સ્તરો માટી, કાદવ અને ખનિજ કણો સાથે મળીને સમુદ્રની નીચે દબાતા ચાલ્યા ગયા. દર વર્ષે બહુ પાતળું સ્તર ઉમેરાતું પરંતુ લાખો વર્ષોમાં આ જ સ્તરો સેંકડો મીટર જાડા થઈ ગયા. આ જ એ પહેલો જીઓલોજિકલ તબક્કો હતો જ્યાં ભવિષ્યના પેટ્રોલનો પાયો તૈયાર થઈ રહ્યો હતો. એ સમયે ન કોઈ ઇન્સાન હતો ન કોઈ મશીન કે ન કોઈ સભ્યતા, પરંતુ પૃથ્વી પોતાના ગર્ભમાં એક એવી ઊર્જા જમા કરી રહી હતી જે એક દિવસ આખી આધુનિક દુનિયાની રફતાર નક્કી કરશે. સમયની સાથે સમુદ્રોનું સ્વરૂપ બદલાતું ગયું, ટેક્ટોનિક પ્લેટો ખસતી રહી, સમુદ્રનું તળિયું વધુ નીચે ધસતું ગયું અને ઉપર નવા-નવા સેડિમેન્ટ લેયર્સ જમા થતા રહ્યા.

નીચે દબાયેલા જૈવિક અવશેષો પર દબાણ વધતું ગયું. કલ્પના કરો કે કરોડો વર્ષ સુધી ઉપરથી માટી, રેતી, ચૂનાના પથ્થર અને બીજા ખનિજો સતત દબાતા રહે તો નીચેના સ્તરોની હાલત શું થશે? પ્રેશર એટલું વધી ગયું કે નીચે ફસાયેલા જૈવિક પદાર્થોની રાસાયણિક સંરચના બદલાવા લાગી. પહેલાં આ એક મીણ જેવા પદાર્થમાં બદલાયું જેને કેરોજન કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ જ્યારે ઊંડાઈ વધી અને તાપમાન લગભગ ૬૦ થી ૧૨૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસની વચ્ચે પહોંચ્યું તો આ જ કેરોજન ધીમે-ધીમે લિક્વિડ હાઇડ્રોકાર્બન્સમાં બદલાવા લાગ્યું. આ જ ક્રૂડ ઓઇલ હતું એટલે કે કાચું તેલ, જે બાદમાં રિફાઇનિંગ થયા પછી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન અને જેટ ફ્યુઅલ બને છે. પરંતુ માત્ર તેલ બની જવું પૂરતું નહોતું. જો આ તેલ ત્યાં જ વેરવિખેર થઈ ગયું હોત તો આજે આપણને મોટા રિઝર્વ્સ ક્યારેય ન મળત. અસલી ચમત્કાર જીઓલોજીનો આગલો તબક્કો હતો. ક્રૂડ ઓઇલ આસપાસના પોરસ રોક્સ એટલે કે છિદ્રાળુ ખડકોમાં ઝરવા લાગ્યું, ઠીક તેવી જ રીતે જેમ પાણી સ્પોન્જમાં ફેલાય છે. આ ઉપરની તરફ વધતું રહ્યું કારણ કે તેની ઘનતા આસપાસના ખડકો અને પાણી કરતાં ઓછી હતી. જો રસ્તામાં તેને કોઈ એવો ઇમ્પરમીએબલ રોક એટલે કે અપારગમ્ય ખડક મળી જાય જે તેને આગળ વધતો રોકી દે, તો ઓઇલ તેની નીચે જ ફસાઈ જતું. લાખો-કરોડો વર્ષોમાં આવા ટ્રેપ્ડ રિઝર્વ્સ ભૂગર્ભ તળાવો જેવા વિશાળ ભંડારોમાં બદલાઈ ગયા. આ જ એ વિશાળ તેલ ક્ષેત્રો છે જેમાંથી આજે આરબ દેશોની અગાધ દોલત વહીને નીકળે છે.

હવે સૌથી મોટો સવાલ એ આવે છે કે દુનિયાનું સૌથી વધુ તેલ આરબ દેશો પાસે જ કેમ છે? એનો જવાબ માત્ર એ વાતમાં નથી કે ત્યાં ક્યારેક સમુદ્ર હતો, પરંતુ એ વાતમાં છે કે અહીંની જીઓલોજિકલ કન્ડિશન્સ અસાધારણ રીતે આદર્શ હતી. પ્રાચીન કાળમાં મિડલ ઇસ્ટનો મોટો ભાગ ટેથિસ ઓશન નામના વિશાળ સમુદ્રની નીચે હતો. આ સમુદ્ર ગરમ હતો, છીછરો હતો અને જૈવિક જીવનથી ભરપૂર હતો, જેનાથી ઓર્ગેનિક મટીરિયલની ક્વોન્ટિટી ખૂબ વધારે બની. બીજી વાત એ કે આ ક્ષેત્રમાં સેડિમેન્ટેશન સતત અને સ્થિર રહ્યું, જેનાથી જૈવિક પદાર્થ સુરક્ષિત રીતે દબાતો ગયો. ત્રીજી અને સૌથી મહત્વની વાત એ કે અહીંની રોક ફોર્મેશન્સે ઓઇલને ટ્રેપ કરવા માટે આઇડિયલ સ્ટ્રક્ચર્સ બનાવ્યા. એન્ટીક્લાઇન્સ, સોલ્ટ ડોમ્સ અને ઇમ્પરમીએબલ કેપ રોક્સે કરોડો વર્ષ સુધી તેલને સુરક્ષિત રાખ્યું. આ જ કારણ છે કે સાઉદી અરેબિયાનું ગાવાર ફિલ્ડ, કુવૈતનું બર્ગન ફિલ્ડ અને ઇરાકના કેટલાય રિઝર્વ્સ દુનિયાના સૌથી મોટા ઓઇલ ફિલ્ડ્સ બન્યા. રસપ્રદ વાત એ છે કે આજે જે આરબ ક્ષેત્ર સૂકું, બંજર અને રેતાળ દેખાય છે, તે જ તેની સૌથી મોટી તાકાત પણ છે. અહીં ઇરોઝન એટલે કે ધોવાણ પ્રમાણમાં ઓછું રહ્યું, ટેક્ટોનિક ડિસ્ટર્બન્સ પ્રમાણમાં સીમિત રહ્યું, એટલા માટે કેટલાય રિઝર્વ્સ કરોડો વર્ષો સુધી તૂટ્યા વિના સુરક્ષિત રહ્યા.

દુનિયાના બીજા ભાગોમાં પણ ઓઇલ બન્યું, પરંતુ કેટલીય જગ્યાએ પ્લેટ મુવમેન્ટ્સ, ભૂકંપ, ફોલ્ડિંગ અને ઇરોઝને રિઝર્વ્સને તોડી નાખ્યા અથવા ઓઇલને સરફેસ સુધી નીકળી જવા દીધું, જ્યાં તે ઇવેપોરેટ એટલે કે બાષ્પીભવન થઈ ગયું અથવા ડિગ્રેડ થઈ ગયું. મિડલ ઇસ્ટમાં એવું ઓછું થયું, તેથી ત્યાં રિઝર્વ્સ અસાધારણ રીતે મોટા અને કન્સન્ટ્રેટેડ સ્વરૂપમાં બચી રહ્યા. જ્યારે આપણે પેટ્રોલની વાત કરીએ છીએ ત્યારે એ સમજવું જરૂરી છે કે આ રીન્યુએબલ રિસોર્સ નથી. આજે જે ૧ લીટર પેટ્રોલ થોડી મિનિટોમાં તમારી બાઇકના એન્જિનમાં બળી જાય છે, તેને બનવામાં કુદરતને કરોડો વર્ષ લાગ્યા છે. આ કોઈ જંગલના લાકડાની જેમ થોડા વર્ષોમાં ફરીથી બની શકતું નથી. આની પાછળ એન્શિયન્ટ સનલાઇટની એનર્જી છુપાયેલી છે. એ માઇક્રોસ્કોપિક એલ્ગી અને પ્લન્કટને પોતાના જીવનકાળમાં સૂરજની ઊર્જાને કેમિકલ ફોર્મમાં સ્ટોર કરી હતી, એ જ એનર્જી જીઓલોજિકલ પ્રોસેસીસના કારણે હાઇડ્રોકાર્બન્સમાં લોક થઈ ગઈ અને આજે આપણે એ જ એન્શિયન્ટ સોલર એનર્જીનો ફ્યુઅલ તરીકે ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ. અહીંથી જ વાર્તા વધુ રોચક બની જાય છે કારણ કે આરબ દેશો પાસે માત્ર ઓઇલ બનવાની સાચી કન્ડિશન્સ જ નહોતી, પરંતુ ઓઇલને અસાધારણ માત્રામાં પ્રિઝર્વ કરવા માટે પણ આઇડિયલ જીઓલોજિકલ ટાઇમિંગ હતું.

લગભગ ૧૦ થી ૧૫ કરોડ વર્ષ પહેલાંથી લઈને થોડા કરોડ વર્ષ પહેલાં સુધી આ ક્ષેત્રમાં વારંવાર સમુદ્ર આગળ-પાછળ થતો રહ્યો. દર વખતે નવી મરીન લાઇફના સ્તરો ઉમેરાતા રહ્યા, નવા સેડિમેન્ટ્સ જમા થતા રહ્યા અને ભૂગર્ભ ભંડાર સતત વિશાળ થતા ચાલ્યા ગયા. એનો અર્થ એ નથી કે માત્ર એક જ વાર ઓઇલ બન્યું, પરંતુ કેટલાય જીઓલોજિકલ પિરિયડ્સમાં અલગ-અલગ સોર્સ રોક્સમાંથી હાઇડ્રોકાર્બન્સ જનરેટ થતા રહ્યા. આ જ કારણ છે કે અહીં માત્ર એક જ અખંડ ભૂગર્ભ ભંડાર નથી, પરંતુ કેટલાય સ્તરોમાં ફેલાયેલી મહા વિશાળ ભંડાર પ્રણાલી બની, જ્યાં અલગ-અલગ ઊંડાઈ પર તેલ અને ગેસના અગાધ સ્ત્રોત છુપાયેલા રહ્યા. આ જ એ બિંદુ હતું જ્યાં પેટ્રોલિયમનું વિજ્ઞાન સીધું વૈશ્વિક શક્તિમાં બદલાવા લાગ્યું, કારણ કે ૨૦મી સદીમાં જેમ-જેમ ઇન્સાનોના ઇન્ડસ્ટ્રિયલ મશીન્સ, કાર્સ અને એરપ્લેન્સ માટે લિક્વિડ ફ્યુઅલની ભૂખ વધતી ગઈ, તેમ-તેમ આ કાળા પ્રવાહીની અસલી તાકાત દુનિયાની સામે ખૂલવા લાગી. ઇન્ટરનલ કમ્બશન એન્જિન્સે આધુનિક સભ્યતાની રફતારને પૂરી રીતે બદલી નાખી. રસ્તાઓ પર કારોની સંખ્યા ઝડપથી વધી, જહાજોએ કોલસાને છોડીને તેલને અપનાવવાનું શરૂ કર્યું, હવાઈ જહાજોએ લાંબા અંતરની ઉડાનોને શક્ય બનાવી અને ફેક્ટરીઓથી લઈને પાવર સિસ્ટમ્સ સુધી દરેક જગ્યાએ લિક્વિડ ફ્યુઅલની માંગ સતત વધવા લાગી. આ જ વધતી જતી જરૂરિયાત વચ્ચે જીઓલોજિસ્ટ્સ અને ઓઇલ કંપનીઓની નજર મિડલ ઇસ્ટની એ ખડકાળ સંરચનાઓ પર ગઈ જેનો જીઓલોજિકલ હિસ્ટ્રી કરોડો વર્ષ જૂની દરિયાઈ દુનિયા સાથે જોડાયેલી હતી.

જ્યારે શરૂઆતના ડ્રિલિંગમાં ધરતીના ગર્ભમાં છુપાયેલા મહા વિશાળ ભંડારો મળ્યા, ત્યારે પહેલીવાર દુનિયાને અહેસાસ થયો કે આરબની રેતી નીચે માત્ર બંજર જમીન નથી, પરંતુ ઊર્જાનો એવો મહાસાગર દબાયેલો છે જે આવનારી આખી સદીની દિશા નક્કી કરવાનો છે. આ જ શોધે મિડલ ઇસ્ટની કિસ્મત બદલી નાખી, પરંતુ વાત માત્ર અહીં સુધી સીમિત ન રહી. આણે આખી દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થા, યુદ્ધનીતિ, ડિપ્લોમેસી અને ફ્યુચર ટેકનોલોજીની દિશાને પણ પોતાની આસપાસ વાળવાનું શરૂ કરી દીધું. ધીમે-ધીમે એ જ તેલ જેણે આરબને દુનિયાનું સૌથી શક્તિશાળી એનર્જી સેન્ટર બનાવ્યું, ગ્લોબલ પોલિટિક્સની ધરી બની ગયું અને દુનિયાની મોટી શક્તિઓ પોતાની નીતિઓ, ગઠબંધન અને યુદ્ધ પણ આ જ ઊર્જા સ્ત્રોતને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવા લાગી. સૌથી મોટો તફાવત માત્ર રિઝર્વ્સની માત્રાનો નહોતો, પરંતુ એક્સ્ટ્રેક્શનની એફિશિયન્સીનો પણ હતો. મિડલ ઇસ્ટના કેટલાય ઓઇલ ફિલ્ડ્સ પ્રમાણમાં ઓછી ઊંડાઈ પર સ્થિત હતા, રોક્સ હાઇલી પોરસ હતા અને કુદરતી દબાણ એટલું વધારે હતું કે શરૂઆતના તબક્કામાં કેટલાય કૂવાઓમાંથી તેલ પોતે જ તેજ ફોર્સ સાથે ઉપર નીકળી આવતું હતું. એનો અર્થ એ હતો કે અહીં ઓઇલ નીકાળવું દુનિયાના કેટલાય બીજા ક્ષેત્રોની તુલનામાં સસ્તું, ઝડપી અને વધુ નફાકારક હતું. આ જ કારણ રહ્યું કે સાઉદી અરેબિયા, કુવૈત, ઇરાક, યુએઈ અને ઇરાન જેવા દેશોના રિઝર્વ્સ ગ્લોબલ એનર્જી માર્કેટનું કેન્દ્ર બની ગયા. અહીં મોજૂદ સુપર જોઇન્ટ ફિલ્ડ્સ એટલા વિશાળ હતા કે એક જ ફિલ્ડ દાયકાઓ સુધી સતત પ્રોડક્શન આપતું રહ્યું. ગાવાર જેવા ફિલ્ડ્સે એકલા જ દુનિયાની સપ્લાયને લાંબા સમય સુધી સ્ટેબલ બનાવી રાખી અને આ જ સ્ટેબિલિટીએ ગ્લોબલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝને ઓઇલ ડિપેન્ડન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવાનો કોન્ફિડન્સ આપ્યો. પરંતુ ઓઇલ માત્ર ફ્યુઅલ ન રહ્યું, આ જીઓપોલિટિક્સની સૌથી પ્રભાવશાળી કરન્સી બની ગયું. જે દેશો પાસે રિઝર્વ્સ હતા તેમની પાસે અચાનક સ્ટ્રેટેજિક લીવરેજ આવી ગયું. વર્લ્ડ વોર પછીથી લઈને કોલ્ડ વોર અને મોર્ડન એરા સુધી મિડલ ઇસ્ટ એટલા માટે દુનિયાની મોટી શક્તિઓ માટે ક્રિટિકલ બનેલું રહ્યું કારણ કે ઓઇલ સપ્લાય પર કંટ્રોલનો અર્થ ટ્રાન્સપોર્ટ, મિલિટ્રી લોજિસ્ટિક્સ, એવિએશન અને ઇકોનોમિક ગ્રોથની ધરી પર કંટ્રોલ હતો. એક ફાઇટર જેટથી લઈને એરક્રાફ્ટ કેરિયર સુધી, કાર્ગો શિપિંગથી લઈને નેશનલ હાઇવે નેટવર્ક સુધી, બધાના ધબકારા આ જ રિસોર્સથી ચાલતા રહ્યા. આ જ કારણ છે કે મિડલ ઇસ્ટની સ્ટેબિલિટી અને ઇનસ્ટેબિલિટી બંને ગ્લોબલ માર્કેટ્સને હલાવી દે છે. ક્યાંક પ્રોડક્શન ઓછું થયું, શિપિંગ રૂટ્સ પર ખતરો વધ્યો કે પોલિટિકલ કોન્ફ્લિક્ટ થયો તો ઓઇલ પ્રાઇસીસ તરત ઉપર ચાલી જાય છે અને તેની અસર દુનિયાના દરેક દેશમાં અનુભવાય છે. આરબ દેશોમાં તેલ આટલી મોટી માત્રામાં મળવાનું બીજું એક મોટું કારણ એ છે કે ત્યાં તેલ બનાવનારા ખડકો અને તેને પોતાના ગર્ભમાં સંભાળીને રાખનારા ખડકો માત્ર ભરપૂર માત્રામાં જ નહોતા, પરંતુ આખા ક્ષેત્રમાં આપસમાં જોડાયેલી વિશાળ ભૂગર્ભ પરતોના રૂપમાં ફેલાયેલા હતા.

કેટલાય દેશોની સરહદોની નીચે એક જેવી સેડિમેન્ટ્રી બેસિન્સ વિશાળ ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલી છે, જે એન્શિયન્ટ ટેથિસ ઓશનના ડિપોઝિશન પેટર્નનો ભાગ હતી. એનો અર્થ એ થયો કે સાઉદી અરેબિયાથી લઈને ઇરાક અને યુએઈ સુધી મોટા પાયે એક સરખી જીઓલોજિકલ સ્ટોરી દોહરાવવામાં આવી, પરંતુ દરેક જગ્યાએ અલગ-અલગ સ્ટ્રેક્ચર્સમાં ઓઇલ ટ્રેપ થઈ ગયું. એટલા માટે આ માત્ર આઇસોલેટેડ ઓઇલ ફિલ્ડ્સની વાર્તા નથી પરંતુ આખા મિડલ ઇસ્ટની નીચે ફેલાયેલા એક વિશાળ પેટ્રોલિયમ પ્રોવિન્સની વાર્તા છે. આ જ રીજનલ કંટીન્યુટી તેને દુનિયાના કોઈપણ બીજા ઓઇલ રિચ એરિયાથી અલગ બનાવે છે. આની સાથે એક ઇકોનોમિક રિયાલિટી પણ જોડાયેલી છે. જે દેશો પાસે આટલી કન્સન્ટ્રેટેડ એનર્જી વેલ્થ આવી ત્યાં નેશનલ ઇનકમ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, અર્બન ગ્રોથ અને સોવરિન વેલ્થ ફંડ્સમાં એક્સ્ટ્રા ઓર્ડિનરી એક્સપાન્શન જોવા મળ્યું. રણની વચ્ચે વસેલા નાના શહેરો ગ્લોબલ ફાઇનાન્સિયલ હબ્સમાં બદલાયા, વિશાળ હાઇવે બન્યા, ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સે દરિયાના પાણીને પીવા લાયક બનાવ્યું અને એવા મેગા પ્રોજેક્ટ્સ ઊભા થયા જે ઓઇલ રેવન્યુ વિના શક્ય નહોતા. પરંતુ આ બધી પ્રોસ્પેરિટીના મૂળમાં એ જ માઇક્રોસ્કોપિક મરીન લાઇફ છે જે કરોડો વર્ષ પહેલાં એન્શિયન્ટ સીઝમાં તરતી હતી. આજે સ્કાયસ્ક્રેપર્સ, એરલાઇન્સ, લક્ઝરી સિટીઝ અને ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોમ્પ્લેક્સિસ એ જ બરીડ ઓર્ગેનિક મેટરની ટ્રાન્સફોર્મ્ડ એનર્જી પર ઊભા છે. એ પણ સમજવું જરૂરી છે કે દુનિયાના બાકી હિસ્સાઓમાં પણ ઓઇલ છે, જેમ કે રશિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, વેનેઝુએલા, કેનેડા અને ઓફશોર રીજન્સ. પરંતુ આરબ દેશોનો એડવાન્ટેજ કન્સન્ટ્રેશન અને એક્સેસિબિલિટીમાં છે. કેટલીય જગ્યાએ રિઝર્વ્સ હેવી ઓઇલ કે ટાર સેન્ડ્સના રૂપમાં છે જેને નીકાળવું અને રિફાઇન કરવું વધારે મોંઘું હોય છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ડીપ ઓફશોર ડ્રિલિંગની જરૂર પડે છે જ્યાં ટેકનોલોજી કોમ્પ્લેક્સ અને કોસ્ટ બહુ વધારે હોય છે. આનાથી વિપરીત, મિડલ ઇસ્ટના પરંપરાગત ભૂગર્ભ તેલ ભંડારો લાંબા સમય સુધી એવા રહ્યા જ્યાંથી તેલ નીકાળવું બાકી દુનિયાની તુલનામાં ઘણું આસાન હતું. આ જ વજહ રહી કે દુનિયામાં તેલની કિંમત નક્કી કરવા, ઓપેકની નીતિઓ અને ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોમાં આ ક્ષેત્રની ભૂમિકા તેની સરહદ કરતાં ક્યાંય વધારે મોટી રહી. હવે જ્યારે દુનિયા રીન્યુએબલ એનર્જી, ઇવીઝ અને હાઇડ્રોજન તરફ વધી રહી છે ત્યારે પણ ઓઇલની રેલેવન્સ ખતમ નથી થઈ. પેટ્રોલ માત્ર વ્હીકલ્સ માટે ફ્યુઅલ નથી પરંતુ પ્લાસ્ટિક્સ, ફર્ટિલાઇઝર્સ, કેમિકલ્સ, મેડિસિન્સ, સિન્થેટિક ફાઇબર્સ, એવિએશન ફ્યુઅલ અને કાઉન્ટલેસ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્ટ્સનો બેઝ ફીડ સ્ટોક છે. એટલે ભલે ભવિષ્યમાં કાર્સ ઇલેક્ટ્રિક થઈ જાય, પેટ્રોલિયમની ડિમાન્ડ નજીકના ભવિષ્યમાં એકદમ સમાપ્ત થવાની નથી. મિડલ ઇસ્ટ એટલા માટે આવનારા દાયકાઓમાં પણ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશનનું સેન્ટ્રલ પ્લેયર બનેલું રહેશે

કારણ કે તેની પાસે માત્ર રિઝર્વ્સ નથી પરંતુ કેપિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ગ્લોબલ એનર્જી નેટવર્ક્સ પર દાયકાઓ જૂનો ઇન્ફ્લુઅન્સ પણ છે. આ આખી વાર્તાનું સૌથી ફેસિનેટિંગ પાસું એ જ છે કે આજે જે પેટ્રોલથી તમારી બાઇક થોડા કિલોમીટર ચાલે છે, તે અસલમાં કરોડો વર્ષ પહેલાં સમુદ્રમાં તરતા સૂક્ષ્મ જીવોની સ્ટોર્ડ સોલર એનર્જી છે. આરબ દેશો પાસે સૌથી વધુ તેલ એટલા માટે છે કારણ કે કુદરતે ત્યાં એકસાથે કેટલીય પરફેક્ટ કન્ડિશન્સ આપી. પ્રાચીન છીછરા સમુદ્ર, જૈવિક જીવનની અસાધારણ અબન્ડન્સ, સતત સેડિમેન્ટેશન, સાચું તાપમાન અને દબાણ, આઇડિયલ ટ્રેપ સ્ટ્રક્ચર્સ અને કરોડો વર્ષ સુધી સ્ટેબલ જીઓલોજી. દુનિયાના નકશા પર આજે જે રીજન રણના રૂપમાં દેખાય છે, તે જ ક્યારેક જીવનથી ભરેલા મહાસાગરોનું ઘર હતું અને એ જ મહાસાગરોની બરીડ મેમરી આજે મોર્ડન સિવિલાઈઝેશનની સૌથી પાવરફુલ એનર્જી સોર્સ બની ચૂકી છે. આ જ કારણ છે કે પેટ્રોલનું દરેક ટીપું માત્ર બળતણ નથી પરંતુ પૃથ્વીના ડીપ ટાઇમ એન્શિયન્ટ ઓશન્સ અને જીઓલોજીના અનઇમેજિનેબલ પેશન્સનું કન્ડેન્સ્ડ રૂપ છે, જેણે આરબની રેતી નીચે આખી દુનિયાની રફતારને માનો કેદ કરીને રાખી હતી અને પછી સાચો સમય આવવા પર તેને માનવ સભ્યતાના હાથોમાં સોંપી દીધી. તો હવે તમને સમજાઈ ગયું હશે કે આરબ દેશો પાસે આટલું બધું તેલ કેમ છે.