આજે આપણે જાણીશું ભારતીય રાજનીતિની પાંચ સૌથી શક્તિશાળી મહિલા નેતાઓ વિશે. રેન્ક પાંચથી શરૂ કરીએ છીએ. ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિની એ અસલી આયર્ન લેડી જેમણે મોટા-મોટા રાજકીય દિગ્ગજોના પરસેવા છોડાવી દીધા. જી હા, આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ માયાવતી જીની. માયાવતી જીને આ રેન્ક પર રાખવાનું સૌથી મોટું કારણ છે તેમની નીડર વહીવટી શૈલી. એક સમય હતો જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશની અમલદારશાહીમાં તેમના નામનો સિક્કો ચાલતો હતો. મોટા-મોટા આઈએએસ અને આઈપીએસ અધિકારીઓ તેમની સામે ફાઈલો લઈને થરથર કાંપતા હતા. કોઈ પણ મજબૂત પારિવારિક કે રાજકીય બેકગ્રાઉન્ડ વિના તેમણે પોતાના દમ પર દેશના સૌથી મોટા રાજ્યમાં ચાર વખત મુખ્યમંત્રીની ખુરશી સંભાળી. વિરોધીઓ માટે તેઓ હંમેશાં લોઢાના ચણા ચાવવા જેવા સાબિત થયા. તેમણે ઉત્તર પ્રદેશની રાજનીતિનું એવું સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ ગણિત ગોઠવ્યું કે 2007માં પૂર્ણ બહુમતીની સરકાર બનાવીને સૌને હેરાન કરી દીધા. તેમણે પોતાની પાર્ટી બહુજન સમાજ પાર્ટીનું એવું માળખું તૈયાર કર્યું કે દલિત અને શોષિત વર્ગને દેશની સત્તાના મુખ્ય કેન્દ્રમાં લાવીને ઉભો કરી દીધો. તેમની સૌથી મોટી તાકાત હતી તેમનો કડક કાયદો અને વ્યવસ્થાનો મોડલ. તેમના શાસનમાં ગુંડા અને મવાલીઓ કાં તો જેલની હવા ખાતા હતા અથવા રાજ્યની સરહદ છોડીને ભાગી જતા હતા. રાજનીતિમાં વિરોધીઓને દિવસે તારા બતાવવા કોઈ માયાવતી જી પાસેથી શીખે. લખનૌમાં બનાવવામાં આવેલા વિશાળ સ્મારકો અને હાથીઓની મૂર્તિઓ તેમની આ જ તાકાત અને ભવ્યતાનું પ્રતીક છે. ભલે સમયની સાથે ચૂંટણીના સમીકરણો બદલાયા હોય, પરંતુ ભારતીય રાજકીય ઇતિહાસમાં માયાવતી જીએ એ સ્પષ્ટ કરી દીધું
કે સત્તાની ચાવી કોઈની પાસે વારસાગત નથી હોતી. તેમણે પોતાના નિર્ણયોથી કરોડો લોકોને એક મજબૂત રાજકીય ઓળખ આપી અને દેશના સૌથી શક્તિશાળી પ્રશાસકોમાં પોતાનું નામ નોંધાવ્યું. હવે જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશના કડક શાસનની વાત થઈ ગઈ છે, તો ચાલો ચાલીએ દક્ષિણ ભારત તરફ એક એવા નેતા ભણી જેમની સામે દિલ્હીના મોટા-મોટા વડાપ્રધાનો પણ હાથ જોડીને ઉભા રહેતા હતા. વિચારો કોણ હોઈ શકે છે તેઓ? રેન્ક ચાર પર આવે છે તમિલનાડુના અમ્મા એટલે કે જે જયલલિતા જી. ફિલ્મોના સિલ્વર સ્ક્રીન પરથી નીકળીને રાજનીતિના સાતમા આસમાન પર પહોંચવાની તેમની સફર એકદમ સુપર હાઇબ્રિડ થ્રિલર ફિલ્મ જેવી હતી. તેમને આ રેન્ક પર રાખવાનું સૌથી મોટું કારણ છે તેમની અદમ્ય ઇચ્છાશક્તિ અને જનતા પર તેમનો એકતરફી જાદુઈ પ્રભાવ. જયલલિતા જીએ તમિલનાડુની રાજનીતિમાં એ મુકામ હાસિલ કર્યો જ્યાં તેમને માત્ર એક નેતા નહીં પરંતુ દેવીની જેમ પૂજવામાં આવતા હતા. તેમની રાજકીય શક્તિનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવો કે તેમણે મફત મિક્સર, ગ્રાઇન્ડર, લેપટોપ અને અમ્મા કેન્ટીન જેવી લોકકલ્યાણકારી યોજનાઓ ચલાવીને જનતાના દિલ પર એવું રાજ કર્યું કે વિરોધીઓ હંમેશાં જોતા જ રહી ગયા. તેમની પાર્ટી એઆઈએડીએમકે પર તેમનું એવું એકચક્રી શાસન હતું કે તેમની મરજી વિના પાર્ટીમાં કોઈ પાંદડું પણ હલી શકતું નહોતું. મોટા-મોટા દિગ્ગજ નેતાઓ તેમની સામે જમીન પર ઝૂકીને પ્રણામ કરતા હતા. કેન્દ્રની રાજનીતિમાં તેમનો એવો ખોફ હતો કે 1990 અને 2000ના દાયકામાં દિલ્હીની ગઠબંધન સરકારો તેમના એક ઈશારા પર હલતી હતી. 1999માં તો તેમણે માત્ર એક વોટથી કેન્દ્રની અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારને પાડીને પોતાની અસલી તાકાતનું ટ્રેલર આખી દુનિયાને બતાવી દીધું હતું. આને કહેવાય અસલી પાવર હાઉસ. જયલલિતા જીએ સાબિત કર્યું કે પ્રાદેશિક રાજનીતિનો દમ બતાવીને દિલ્હીના સિંહાસનને પણ પોતાની આંગળીઓ પર નચાવી શકાય છે. દક્ષિણનું આ રાજકીય તોફાન તો શાંત થઈ ગયું
પરંતુ પૂર્વમાં એક બીજી આંધી ઉઠી રહી હતી. એક એવા નેતા જે હવાઈ ચપ્પલ પહેરીને મોટા-મોટા કોમ્યુનિસ્ટ સામ્રાજ્યોને ધૂળમાં મેળવવાની તાકાત રાખે છે. અંદાજ લગાવો કોણ છે તેઓ? નંબર ત્રણ પર પૂરી મજબૂતીથી બિરાજમાન છે પશ્ચિમ બંગાળના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસના સુપ્રીમ કમાન્ડર મમતા બેનર્જી જી. મમતા બેનર્જી જીને નંબર ત્રણ પર રાખવાનું સૌથી મોટું અને ઐતિહાસિક કારણ છે 2011નું એ વર્ષ. તેમણે બંગાળમાં સતત 34 વર્ષથી ચાલી આવતા ડાબેરી એટલે કે લેફ્ટ ફ્રન્ટના એ કિલ્લાને ધ્વસ્ત કરી દીધો જેને દુનિયાનું સૌથી લાંબુ લોકતાંત્રિક કોમ્યુનિસ્ટ શાસન માનવામાં આવતું હતું. એ લાલ કિલ્લાને ઉખાડી ફેંકવો કોઈ બાળકોની રમત નહોતી, પરંતુ મમતા જીએ ઈંટનો જવાબ પથ્થરથી આપીને આ કારનામું કરી બતાવ્યું. મમતા બેનર્જી જી કોઈ બંધ રૂમમાં કૂટનીતિ કરનારા નેતા નથી. તેઓ શુદ્ધ રૂપે એક સ્ટ્રીટ ફાઈટર છે. તેમનો સાદો પહેરવેશ, સફેદ સુતરાઉ સાડી અને પગમાં હવાઈ ચપ્પલ તેમની સાદગી દર્શાવે છે, પરંતુ તેમનો રાજકીય ગુસ્સો વિરોધીઓ માટે કાળ બનીને સામે આવે છે. તેમના ‘ખેલા હોબે’ના નારાએ દેશની રાજનીતિમાં જે ખળભળાટ મચાવ્યો, તેણે મોટા-મોટા દિગ્ગજોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી હતી. પોતાની પાર્ટી પર તેમનો એવો એકતરફી કમાન્ડ રહ્યો છે કે તેમના નિર્ણયો જ પાર્ટીની અંતિમ રેખા હોય છે. કેન્દ્ર સરકારની મોટી-મોટી નીતિઓ સામે સીધા મોરચે અડી જવું તેમની આદત રહી છે. ભલે તેમના નિવેદનો પર સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ મીમ્સ બનતા હોય, પરંતુ જ્યારે વાત જમીન પર વોટ મેળવવાની અને સત્તા બચાવવાની આવે છે ત્યારે તેઓ સારા-સારા રાજકીય ચાણક્યોને પાણી પીવડાવી દે છે. તેમણે વારંવાર એ સાબિત કર્યું છે કે બંગાળના રણમેદાનમાં તેમની સાથે ટકરાવવાનો અર્થ છે સીધી મુસીબતને આમંત્રણ આપવું. જો કે 2026માં હવે તેઓ પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી રહ્યાં નથી. પરંતુ બંગાળના આ આક્રમક તેવર પછી હવે વાત કરીએ એક એવી અદ્રશ્ય શક્તિની જેમણે કોઈ પણ સત્તાવાર સરકારી પદ પર બેઠા વિના આખા 10 વર્ષ સુધી દુનિયાના સૌથી મોટા લોકશાહી દેશની સરકાર ચલાવી. બેકસીટ ડ્રાઇવિંગની આવી કળા ઇતિહાસમાં ક્યારેય જોવા મળી નથી. કહો કોણ છે તેઓ? નંબર બે પર આવે છે સોનિયા ગાંધી જી. ભારતીય રાજનીતિના ઇતિહાસમાં ત્યાગ અને જબરદસ્ત રાજનીતિનું આવું ડેડલી કોમ્બિનેશન કદાચ જ ફરી ક્યારેય જોવા મળે. સોનિયા ગાંધી જીને આ રેન્ક પર રાખવાનું સૌથી મોટું કારણ છે સત્તાનું રિમોટ કંટ્રોલ પોતાના હાથમાં રાખવું. 2004ની લોકસભા ચૂંટણીમાં જ્યારે તેમની પાસે દેશના વડાપ્રધાન બનવાની પૂરેપૂરી તક હતી, ત્યારે તેમણે અચાનક પોતાના અંતરાત્માનો અવાજ સાંભળ્યો અને પદ લેવાનો સાફ ઇનકાર કરી દીધો. પરંતુ અસલી ખેલ તો આના પછી શરૂ થયો. 2004થી 2014 સુધી આખા 10 વર્ષ વડાપ્રધાનની ખુરશી પર ભલે ડૉ. મનમોહન સિંહ જી બેઠા રહ્યા હોય, પરંતુ સરકારની અસલી ચાવી અને અંતિમ નિર્ણય હંમેશાં સોનિયા ગાંધી જી પાસે જ રહેતો હતો.
આને કહેવાય સાપ પણ મરી જાય અને લાકડી પણ ન તૂટે. રાષ્ટ્રીય સલાહકાર પરિષદ એટલે કે એનએસીના અધ્યક્ષ બનીને તેમણે મનરેગા, માહિતીનો અધિકાર એટલે કે આરટીઆઈ અને શિક્ષણનો અધિકાર જેવા ક્રાંતિકારી કાયદા બનાવ્યા, જેમણે દેશના સામાજિક અને આર્થિક માળખાને હંમેશ માટે બદલી નાખ્યું. વિદેશી મૂળના મુદ્દા, ચોતરફા હુમલા અને ભારે વિરોધ છતાં તેમણે જે રીતે વિખરાયેલી કોંગ્રેસ પાર્ટીને એકજૂથ કરી અને સતત બે વાર કેન્દ્રમાં ગઠબંધનની સરકાર બનાવી, તે તેમની અસલી તાકાત દર્શાવે છે. તેઓ ગઠબંધન રાજનીતિના એવા પાકા અને માહિર ખેલાડી રહ્યા છે કે શરદ પવાર જી અને લાલુ પ્રસાદ યાદવ જી જેવા અનુભવી રાજનેતાઓ પણ તેમના નિર્ણયો સામે હંમેશાં નતમસ્તક દેખાયા. સોનિયા ગાંધી જીના આ રિમોટ કંટ્રોલ શાસન પછી હવે સમય આવી ગયો છે એ નંબર એક નેતાનું નામ જાણવાનો જેની સામે માત્ર દેશના વિરોધીઓ જ નહીં પરંતુ દુનિયાના મોટા-મોટા સરમુખત્યારો પણ પાણી ભરતા દેખાતા હતા. એક એવા નેતા જેમણે દુનિયાનો નકશો જ બદલી નાખ્યો. રેન્ક એક પર કોઈ પણ શંકા કે સવાલ વિના મોજૂદ છે ભારતના એકમાત્ર મહિલા વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી જી. શરૂઆતના દિવસોમાં જ્યારે તેઓ રાજનીતિમાં આવ્યા ત્યારે વિરોધીઓએ તેમને ‘ગૂંગી ગુડિયા’ કહીને હળવાશથી લેવાની મોટી ભૂલ કરી હતી. પરંતુ બહુ જલ્દી ઇન્દિરા ગાંધી જીએ સૌને એવા દિવસે તારા બતાવ્યા કે આખો વિપક્ષ ચારેય ખાના ચિત થઈ ગયો. ઇન્દિરા ગાંધી જીને નંબર એક પર એટલા માટે રાખવામાં આવ્યા છે
કારણ કે તેમની પાસે જે અસીમિત, નીડર અને નિરંકુશ તાકાત હતી, તેવી તાકાત આધુનિક ભારતના ઇતિહાસમાં કોઈ પણ પુરુષ કે મહિલા નેતા પાસે ક્યારેય રહી નથી. 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં તેમણે જે અદભુત નીડરતા અને કૂટનીતિનો પરિચય આપ્યો તેનો લોહ આખી દુનિયાએ માન્યો. અમેરિકાના પરમાણુ જહાજોની ધમકીને અંગૂઠો બતાવતા તેમણે પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કરી દીધા અને દુનિયાના નકશા પર એક નવો દેશ બાંગ્લાદેશ બનાવીને ઉભો કરી દીધો. આ તેમની સૈન્ય અને રાજકીય નેતૃત્વની સૌથી મોટી અને ઐતિહાસિક જીત હતી. દેશની અંદર 14 મોટી બેંકોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવાનું હોય કે રાજા-મહારાજાઓના પ્રિવી પર્સ એટલે કે સરકારી ભથ્થાઓને એક ઝાટકે ખતમ કરવાના હોય, તેમના નિર્ણયો વીજળીની ઝડપે થતા હતા. પોખરણમાં પ્રથમ પરમાણુ પરીક્ષણ કરીને તેમણે દુનિયાને ભારતની પરમાણુ શક્તિનો અહેસાસ કરાવ્યો. 1975માં દેશમાં ઇમરજન્સી લાદવી ભલે લોકતાંત્રિક ઇતિહાસનું એક કાળું પ્રકરણ માનવામાં આવતું હોય, પરંતુ તે એ પણ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે સત્તા અને સંગઠન પર તેમનું નિયંત્રણ કઈ હદ સુધી ક્રૂર, મજબૂત અને એકતરફી હતું. તેમના સમયમાં નારો ચાલતો હતો ‘ઇન્દિરા ઇઝ ઇન્ડિયા, ઇન્ડિયા ઇઝ ઇન્ડિયા’. તેમણે સાફ કહી દીધું હતું કે પાર્ટી હોય કે આખો દેશ, હુકુમત માત્ર ને માત્ર તેમના ઈશારા પર જ ચાલશે. તેમની સામે કોઈ પણ માથું ઊંચકવાની હિંમત કરી શકતું નહોતું. આ જ કારણ છે કે તેમને ભારતીય રાજનીતિના અલ્ટીમેટ આયર્ન લેડી કહેવામાં આવે છે.
