શું કોઈ વ્યક્તિને પોતાના જીવનનો અંત લાવવાનો નિર્ણય લેવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ? અને જો કોઈ વ્યક્તિ ૧૩ વર્ષથી બેહોશ હાલતમાં હોય, તો શું તેને મશીનોના સહારે જીવતો રાખવો યોગ્ય છે? આજે આપણે હરીશ રાણાના એ કિસ્સા વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ જેણે આખા દેશને ફરી એકવાર વિચારવા મજબૂર કરી દીધો છે કે ઈચ્છા મૃત્યુ (Euthanasia) સાચું છે કે
ખોટું.હરીશ રાણાનો કિસ્સોઆશરે ૧૩ વર્ષ પહેલાં માથામાં ગંભીર ઈજા થયા બાદ હરીશ રાણા ઊંડા કોમામાં જતા રહ્યા હતા. ડોક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ, તેમના મગજનું કાર્ય (Brain function) પાછું આવવાની આશા નહિવત્ છે. પરિવારે વર્ષો સુધી તેમની સંભાળ રાખી, પરંતુ આ લડાઈ માત્ર દર્દીની જ નહીં, પણ આખા પરિવારની માનસિક, શારીરિક અને આર્થિક કસોટી બની ગઈ.
હવે સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી બાદ તેમને દિલ્હીની એઈમ્સ (AIIMS) હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા છે, જ્યાં ‘પેસિવ યુથનેશિયા’ની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ચૂકી છે.શું છે ઈચ્છા મૃત્યુ (Euthanasia)?જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અસહ્ય પીડામાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે જીવન સમાપ્ત કરવાનો નિર્ણય લે છે, ત્યારે તેને ઈચ્છા મૃત્યુ કહેવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: * એક્ટિવ યુથનેશિયા (Active Euthanasia): આમાં ઇન્જેક્શન આપીને જીવનનો અંત લાવવામાં આવે છે. ભારતમાં આ ગેરકાયદેસર છે.
* પેસિવ યુથનેશિયા (Passive Euthanasia): આમાં લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ અથવા કૃત્રિમ ખોરાક બંધ કરી દેવામાં આવે છે અને ધીમે-ધીમે શરીર કુદરતી રીતે જીવન ત્યાગી દે છે. ભારતમાં માત્ર પેસિવ યુથનેશિયાને જ કડક શરતો સાથે માન્યતા આપવામાં આવી છે.પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?આ કોઈ સરળ કે ત્વરિત પ્રક્રિયા નથી. આ માટે: * કોર્ટની પરવાનગી અનિવાર્ય છે. * ડોક્ટરોની એક્સપર્ટ ટીમ તપાસ કરે છે. * મેડિકલ રિપોર્ટ અને પરિવારની સંમતિ સૌથી વધુ જરૂરી છે.જ્યારે પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે દર્દીને અપાતું કૃત્રિમ પોષણ અને લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હટાવી લેવામાં આવે છે. ડોક્ટરોના મતે આ પ્રક્રિયામાં ૧૫ દિવસ, એક મહિનો કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે. આ એક ધીમી અને કુદરતી પ્રક્રિયા છે.અરુણા શાનબાગનો ઐતિહાસિક કેસભારતમાં ઈચ્છા મૃત્યુના કાયદા પર સૌથી મોટી અસર મુંબઈની નર્સ અરુણા શાનબાગના કેસથી પડી હતી. તે ઘણા વર્ષો સુધી ‘વેજિટેટિવ સ્ટેટ’ (ચેતના વગરની સ્થિતિ) માં રહ્યા હતા. એ કેસ પછી જ સુપ્રીમ કોર્ટે કડક શરતો સાથે ઈચ્છા મૃત્યુની મંજૂરી આપી હતી.નેધરલેન્ડ, બેલ્જિયમ, સ્વિટ્ઝરલેન્ડ અને ઓસ્ટ્રેલિયાના કેટલાક ભાગોમાં ઈચ્છા મૃત્યુ કાયદેસર છે, જ્યાં ડોક્ટરો ઇન્જેક્શન આપીને મૃત્યુ આપે છે.
જોકે, ભારતમાં તેના દુરુપયોગના ડરથી હજુ પણ સખત નિયમો છે.ધર્મ અને સમાજનો દ્રષ્ટિકોણઆ મુદ્દે સમાજમાં અલગ-અલગ મંતવ્યો છે. જૈન ધર્મમાં ‘સંથારા’ જેવી પરંપરાનો ઉલ્લેખ છે, જ્યાં વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ ભોજન ત્યાગીને મૃત્યુને સ્વીકારે છે. પરંતુ આ માત્ર ધર્મ કે કાયદાનો સવાલ નથી, તે માનવતા, કરુણા અને નૈતિકતાનો પણ સવાલ છે.હરીશ રાણાનો કિસ્સો માત્ર એક વ્યક્તિની વાર્તા નથી, પણ એવા હજારો પરિવારોની વેદના છે જેઓ આવા જ અસમંજસમાં જીવી રહ્યા છે. શું જીવનને ગમે તે ભોગે બચાવી રાખવું જરૂરી છે? કે પછી ક્યારેક મુક્તિ જ સૌથી મોટી રાહત હોય છે?પરિવારની વેદનાહરીશના પિતા જણાવે છે કે, “કયા માતા-પિતા ઈચ્છે કે તેમના પુત્ર સાથે આવું થાય? પરંતુ અમે ઈચ્છીએ છીએ કે હરીશ જેવા બીજા અનેક લોકો જે પીડાઈ રહ્યા છે તેમનું પણ કલ્યાણ થાય. ૩ વર્ષની કાનૂની લડાઈ બાદ આજે સફળતા મળી છે.” હરીશ સિવિલ એન્જિનિયરિંગનો ટોપર હતો અને અનેક સ્પર્ધાઓ જીતી ચૂક્યો હતો, પરંતુ નિયતિને કંઈક બીજું જ મંજૂર હતું.તમે આ મુદ્દે શું વિચારો છો? શું ઈચ્છા મૃત્યુ યોગ્ય છે કે ખોટું? કમેન્ટમાં જરૂર જણાવશો.
