કેવી રીતે ઈરાને અમેરિકાના ‘અજેય’ ગણાતા ફાઈટર જેટ્સને ધૂળ ચટાડી?

અમેરિકાનું સૌથી એડવાન્સ સ્ટેલ્થ ફાઈટર જેટ હોય કે જંગનો સૌથી અનુભવી ખેલાડી F15, દુશ્મન પર હુમલો કરનાર A10 હોય કે તેના પ્રખ્યાત બ્લેક હોક હેલિકોપ્ટર્સ, ઈરાન સાથેના યુદ્ધમાં બધું જ નકામું સાબિત થઈ રહ્યું છે. સ્ટેલ્થ કહેવાતી સિસ્ટમને ઈરાન શોધીને મારી રહ્યું છે. પરંતુ ઈરાને આ પરાક્રમ કેવી રીતે કર્યું? તેનો જવાબ છે ઈરાનની એક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ. તો આ સિસ્ટમમાં શું છે તે જણાવવા માટે અમારી સાથે માનસ હાજર છે. માનસ પ્લીઝ જણાવો. જુઓ, આ સિસ્ટમ જે ઈરાને ડેવલપ કરી છે, પહેલી વાત તો એ છે કે તે સ્વદેશી રીતે એટલે કે ઈરાને પોતાના દેશમાં જ ડેવલપ કરી છે. જોકે આમાં રશિયાએ મદદ કરી છે, ખાસ કરીને કેટલાક રડાર અને કેટલાક કોમ્પોનન્ટ્સને લઈને, પરંતુ આ ખૂબ જ બેઝિક સિસ્ટમ છે. આપણે આજકાલ જોઈએ છીએ ને કે ઘણી એડવાન્સ સિસ્ટમ્સ હોય છે, ઘણી જટિલ વસ્તુઓ હોય છે, પણ ઈરાન આવી કોઈ જટિલતામાં પડ્યું નથી. ઈરાનનું સીધું કહેવું છે કે જો કોઈ પણ વિમાન ઉડી રહ્યું હોય, તો તે એક વસ્તુ ચોક્કસપણે ઉત્સર્જિત કરશે અથવા તેમાંથી નીકળશે અને તે છે ગરમી. આ સિસ્ટમનું નામ ‘માજિદ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ’ છે અને તે રડાર-વડારના ચક્કરમાં પડતી નથી. તેનો હિસાબ બહુ સીધો છે કે જે સિસ્ટમ ઉડી રહી છે તેના હીટ સિગ્નેચરને અમે પકડીશું અને ત્યાંથી હુમલો કરીશું. આમાં 75 કિલોનો વોરહેડ હોય છે. એટલે કે 75 કિલો વિસ્ફોટક એક વિમાન કે હેલિકોપ્ટરને તબાહ કરવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં છે,

જો એકવાર વિમાન કે હેલિકોપ્ટરની આસપાસ બ્લાસ્ટ થઈ જાય તો તેનું બચવું અશક્ય છે. બીજી વસ્તુ એ છે કે તેની સૌથી ખાસ વિશેષતા હીટ સીકિંગ છે. જુઓ આકાંક્ષા, સામાન્ય રીતે એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ એવી રીતે કામ કરે છે કે માની લો તમે એક જેટમાં છો, તમારી પાસે પણ રડાર છે અને સામે જે સિસ્ટમ તમને જમીન પર શોધી રહી છે તેની પાસે પણ રડાર છે. તમારા રડારના તરંગો દુશ્મનના હવાઈ ક્ષેત્રમાં વસ્તુઓને શોધી રહ્યા છે, તો તે રડાર તરંગોને પકડવાનું કામ એર ડિફેન્સ કરે છે. સામાન્ય રીતે પરંપરાગત એર ડિફેન્સ સિસ્ટમમાં આવું જ થતું હોય છે. પરંતુ ઈરાનની આ માજિદ એર ડિફેન્સમાં તેમણે ખૂબ જ સાદો વિચાર કર્યો છે, કંઈ વધારાનું કર્યું નથી. તેમણે કહ્યું છે કે વિમાનમાંથી ગરમી નીકળે છે. તમે જોયું હશે કે ફાઈટર જેટ્સના પાછળના ભાગમાં બે ગોળા જેવું હોય છે જેમાંથી આગ જેવું નીકળે છે, તેને આફ્ટર બર્નર કહેવાય છે. જ્યારે પણ પાયલટ પ્લેનને તેજ ગતિએ ઉપર લઈ જાય છે ત્યારે તેને આફ્ટર બર્નર ચાલુ કરવું પડે છે જે પ્લેનને વધારાની શક્તિ એટલે કે થ્રસ્ટ આપે છે. જેવી તે ગરમી પર્યાવરણમાં ગમે ત્યાં પેદા થાય કે

તરત જ ઇન્ફ્રારેડની મદદથી માજિદ એર ડિફેન્સ તે ગરમીને શોધી લે છે. તેના લોન્ચર્સ અને ઇન્ટરસેપ્ટર્સમાં, જેમ આપણે જણાવ્યું કે 75 કિલોનો વોરહેડ છે, તેમાં એક ‘પ્રોક્સિમિટી ફ્યુઝ’ હોય છે. પ્રોક્સિમિટી ફ્યુઝ એક નાનું ઉપકરણ છે જે મિસાઈલના આગળના ભાગમાં લાગે છે. જેવું તે ટાર્ગેટ (પ્લેન કે હેલિકોપ્ટર) પાસે પહોંચે અને તેને લાગે કે અહીં પૂરતી ગરમી નીકળી રહી છે જેની શોધ હતી, ત્યાં પહોંચતા જ તે બ્લાસ્ટ કરી જાય છે. હવે આમાં તે રડારનો ઉપયોગ નથી કરતું, તો પોતે ટ્રેક કરવા માટે પણ રડાર નથી વાપરતું. આ કારણે જો તમે જેટ લઈને તેના વિસ્તારમાં જાવ તો તમે તેને જલ્દી શોધી શકશો નહીં કારણ કે તે પોતે રડારનો ઉપયોગ નથી કરી રહ્યું, અને દુશ્મનને શોધવાનું સૌથી અસરકારક માધ્યમ રડાર હોય છે. તેની રેન્જ 700 મીટરથી શરૂ થઈને 8 કિમી સુધી જાય છે અને ઊંચાઈમાં 20 મીટરથી 6 કિમી સુધીની રેન્જ છે, જે યુદ્ધના હિસાબે સારી ઊંચાઈ છે. આ ઊંચાઈ પર તે ટાર્ગેટને ડિટેક્ટ કરે છે. આ ઉપરાંત ઈરાન બીજી એક પાયાની વસ્તુ વાપરી રહ્યું છે, આકાંક્ષા તમને યાદ હશે કે અફઘાનિસ્તાનના યુદ્ધમાં તાલિબાન સ્ટિંગર મિસાઈલનો ખૂબ ઉપયોગ કરતા હતા. રશિયાએ આપેલી એ બેઝિક સ્ટિંગર મિસાઈલથી તેઓ અમેરિકાના હેલિકોપ્ટર્સ અને હવાઈ જોખમો પર હુમલા કરતા હતા. આ સ્ટિંગર ખભા પર રાખીને ચલાવવામાં આવે છે અને તે ખૂબ જ સાદું હથિયાર છે. ભારત પાસે પણ ‘ઇગલા’ (IGLA) નામની આવી સિસ્ટમ છે જેનો અમે ઓપરેશન સફેદ સાગરમાં ઉપયોગ કર્યો હતો.

તેનો ઉપયોગ કરીને ઈરાને 19 માર્ચે F35 ને હિટ કર્યું હોવાના સમાચાર આવ્યા હતા, જે ખૂબ મોટી વાત છે. દુનિયામાં અત્યાર સુધી કોઈએ F35 ને હિટ કર્યું નથી. આ સિવાય F15 ને પણ હિટ કર્યું છે જેનું સર્ચ એન્ડ રેસ્ક્યુ હજુ ચાલી રહ્યું છે. તેનો પાયલટ કે ક્રૂ મેમ્બર ક્યાં છે તે અમેરિકાને ખબર નથી અને અમેરિકાએ અત્યાર સુધી આ અંગે કોઈ વધુ જાણકારી પણ આપી નથી. આ સિવાય આ સિસ્ટમમાં ‘કાશિફ 99 એરે સિસ્ટમ’ લાગેલી છે, જે એક પ્રકારની રડાર સિસ્ટમ છે પરંતુ તે ઇન્ફ્રારેડનો ઉપયોગ કરે છે, એટલે કે આ સિસ્ટમમાંથી રડાર તરંગો નીકળતા નથી. આ કાશિફ 99 એરે સિસ્ટમ તેની ટ્રેકિંગ રેન્જ 30 કિમી સુધી વધારી દે છે. સામાન્ય રીતે એર ડિફેન્સમાં બે વસ્તુ હોય છે: ટ્રેકિંગ અને એન્ગેજમેન્ટ. પહેલા દુશ્મનનું સિસ્ટમ તેને ટ્રેક કરે છે અને પછી હુમલો (એન્ગેજ) કરે છે. ટ્રેકિંગની રેન્જ સામાન્ય રીતે વધારે હોય છે. 30 કિમી સુધીની રેન્જ મળવાથી ઈરાની અફસરો પહેલાથી જ સાવધ થઈ જાય છે કે કઈ દિશામાંથી કયા પ્રકારનું ઓબ્જેક્ટ (પ્લેન, બ્લેક હોક કે F35) આવી રહ્યું છે અને તેને મારવા માટે કઈ મિસાઈલ વાપરવી. આ સાદી સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને ઈરાન અમેરિકાના મોંઘા સાધનોને મોટું નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે. જી માનસ, એ તો સમજાય છે કે F15 કે A10 સ્ટેલ્થ ફાઈટર્સ નથી, પરંતુ F35 ને કેવી રીતે પકડી લેવામાં આવે છે? જુઓ આકાંક્ષા, F35 માં ‘સ્ટેલ્થ’ શબ્દ તેના કોટિંગને કારણે આવે છે. તેની ઉપરનું પડ એટલું લીસું હોય છે કે રડારના તરંગોને કાં તો તે શોષી લે છે અથવા બીજી દિશામાં ફંટાવી દે છે, તેથી તેને રડારમાં શોધવું મુશ્કેલ છે. પરંતુ અહીં માજિદ ડિફેન્સ શું કરે છે? તેણે તેનો એક સાદો તોડ કાઢ્યો છે. F35 સિંગલ એન્જિન પ્લેન છે, તો તેમાં પણ આફ્ટર બર્નર હશે જ. આપણે જોયું છે કે F16 કે F15 ના હથિયારો પાંખો પર દેખાય છે, પણ F35 ના હથિયારો બહાર દેખાતા નથી, તે પ્લેનની અંદર ‘વેપન્સ બે’ (દરવાજા) માં હોય છે.

જ્યારે ઇન્ફ્રારેડ કે હીટ સીકિંગ કામ કરે છે, ત્યારે તે હથિયારોને પણ ડિટેક્ટ કરી શકે છે. જેવું F35 નું આફ્ટર બર્નર ચાલુ થાય કે તરત જ તેમનું ઇન્ફ્રારેડ સાવધ થઈ જાય છે, તેમને રડારની જરૂર પડતી નથી. બીજી તરફ F35 નું રડાર આમને નથી શોધી શકતું કારણ કે તેઓ કોઈ રડાર તરંગો છોડતા જ નથી. અહીં F35 કન્ફ્યુઝ થઈ જાય છે કારણ કે તે આવા યુદ્ધ માટે બન્યું જ નહોતું. તે એડવાન્સ રડાર સિસ્ટમ સામે લડવા બન્યું હતું, પણ ઈરાન રડાર વાપરી જ નથી રહ્યું. આ રીતે આફ્ટર બર્નર શરૂ થતા જ તેમને મોનિટર પર બધું દેખાઈ જાય છે – દિશા, ઝડપ અને ઊંચાઈ. હા, એ વાત સાચી છે કે હિટ થયા પછી પણ F35 તેની તેજ ગતિને કારણે ઘણીવાર નીકળી જવામાં સફળ થાય છે, પરંતુ ઈરાને અમેરિકાની સૈન્ય શક્તિનો જે પહાડ જેવો ભ્રમ હતો તેને તોડી નાખ્યો છે. અત્યાર સુધી F22 ને ટાર્ગેટ કરવાની વાત સામે નથી આવી કારણ કે તે સૌથી ઉન્નત જેટ છે. અમેરિકા F35 બીજા દેશોને વેચે છે પણ F22 ક્યારેય નથી વેચતું. જો ઈરાન F35 ને ટાર્ગેટ કરી શકે તો સંભવ છે કે તે F22 ને પણ કરે. અમેરિકા માટે આ મોટો આઘાત છે કારણ કે આટલી સાદી સિસ્ટમથી એડવાન્સ વસ્તુને ટ્રેક કરીને હિટ કરવામાં આવી રહી છે.

ઈરાનમાં અત્યારે રાષ્ટ્રવાદની ભાવના અને આંતરિક શક્તિ પણ જોવા મળી રહી છે, ખાસ કરીને તેમના નેતાના નિધન પછી. ત્યાંની આઈઆરજીસી (IRGC) મિલિટરી ખૂબ જ સમર્પિત છે. એક સમય હતો જ્યારે અમેરિકા લગભગ ‘અનટચેબલ’ (જેને અડી ન શકાય તેવું) ગણાતું હતું, પણ ઈરાને એ શબ્દ જ અમેરિકાની ડિક્શનરીમાંથી ગાયબ કરી દીધો છે. હવે માત્ર B2 બોમ્બર અને F22 જ બચ્યા છે. જો માજિદ સિસ્ટમની રેન્જ હજુ વધી જશે, તો કદાચ તે પણ સુરક્ષિત રહેશે નહીં. જી આભાર માનસ. તો અત્યાર સુધીના યુદ્ધનો સાર એ છે કે અમેરિકાના શ્રેષ્ઠ ફાઈટર જેટ્સ પણ ટાર્ગેટ થઈ રહ્યા છે. એવામાં સવાલ એ છે કે શું દુનિયા હવે સ્ટેલ્થ ટેક્નિકથી પણ એક ડગલું આગળ વધી ગઈ છે? ઈરાનના યુદ્ધને જોઈને તો એવું જ લાગે છે. તો અત્યારે આ સમાચારમાં આટલું જ. મારી સાથે માનસ રાજ હતા, હું છું આકાંક્ષા ગોગોઈ. દેશ-દુનિયાના અન્ય સમાચાર માટે જોતા રહો ‘ધ ન્યૂઝ ડાયરી’. આભાર.