ભારતીય સિનેમાની સૌથી અંતર્મુખી અને રહસ્યમય અભિનેત્રીઓની વાત કરવામાં આવે તો કલ્પના કાર્તિકનું નામ સૌથી ઉપર આવે છે. છેલ્લા 60 વર્ષોમાં આ અભિનેત્રીએ પોતાની જાતને દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે અલગ કરી લીધી છે. આ જ કારણ છે કે પ્રેક્ષકોના મનમાં તેમના વિશે એક વિચિત્ર સંકોચ અને જિજ્ઞાસા છે. આ સંકોચ તેમના વ્યક્તિત્વ અને તેમના ચહેરા માટે પણ છે. આજના યુગમાં કલ્પના કાર્તિક કેવા દેખાય છે? આ સવાલ આપણા મનમાં આજે પણ તાજો છે.
આ જિજ્ઞાસાનો લાભ ઉઠાવીને અલગ-અલગ વેબસાઈટ અને YouTube ચેનલો કોઈ અન્ય વૃદ્ધ મહિલાની તસવીર બતાવીને લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. સ્ક્રીન પર અવારનવાર કલ્પના કાર્તિકના નામે જે તસવીરો ફેલાવવામાં આવે છે તે તેમની નથી. આ લખાણમાં અમે તમને કલ્પના કાર્તિકની સાચી તસવીર વિશે જણાવીશું અને એ રહસ્ય પરથી પણ પડદો ઉઠાવીશું કે આખરે એક સુપરસ્ટારની પત્નીએ પોતાની જાતને દુનિયાથી કેમ છુપાવી દીધી.પરંતુ આ વાર્તા શરૂ કરતા પહેલા એક ખૂબ જ રસપ્રદ કિસ્સો કહેવો જરૂરી છે જે દેવાનંદના એક નજીકના વ્યક્તિએ લખ્યો હતો.
આ કિસ્સો એ સમયનો છે જ્યારે તે વ્યક્તિ પોતાની એમ.એ.ની અભ્યાસ કરી રહ્યો હતો અને પોતાના પ્રોફેસર એસ. રંગાસ્વામીને તેમની પીએચડી થીસીસમાં મદદ કરતો હતો. તે કામના બદલામાં તેને દિવસના માત્ર 1 રૂપિયો અને લંચમાં એક મસાલા ઢોસા મળતા હતા અને ક્યારેક જ્યારે પ્રોફેસરનો મૂડ સારો હોય તો કોફી મળી જતી હતી. તે વ્યક્તિ અવારનવાર લાઈબ્રેરીમાં બેસીને છોકરીઓને જોતો અને કવિતાઓ લખતો હતો. તે વ્યક્તિએ આખી જિંદગીમાં કલ્પના કાર્તિકને માત્ર એક જ વાર જોયા હતા, તે પણ તેમની પુત્રી દેવીનાના લગ્નના રિસેપ્શનમાં. આ કિસ્સો એ બતાવવા માટે જરૂરી છે કે કલ્પના કાર્તિક તે સમયમાં પણ કેટલા દુર્લભ હતા અને લોકો માટે એક કોયડો બનેલા હતા.દેવાનંદના જીવનમાં કલ્પનાના આવતા પહેલા એક ખૂબ મોટો અને દર્દનાક અધ્યાય હતો, જે જાણ્યા વિના આ વાર્તા અધૂરી છે. આ અધ્યાય હતો સુરૈયાનો. દેવાનંદ અને સુરૈયાનો પ્રેમ 1948 થી 1951 સુધી પરવાન ચઢ્યો. આ ઈશ્ક ત્યારે શરૂ થયો જ્યારે ફિલ્મ ‘વિદ્યા’ના શૂટિંગ દરમિયાન હોડી પલટી ગઈ હતી અને દેવાનંદે પોતાના જીવના જોખમે સુરૈયાને ડૂબતી બચાવી હતી. પ્રેમ એટલો ઊંડો હતો કે તેમણે એકબીજાને હુલામણા નામ આપ્યા હતા. સુરૈયા દેવ સાહેબને પ્રેમથી ‘સ્ટીવ’ કહેતી હતી.
બદલામાં દેવ સાહેબ તેમને ‘નોજી’ કે ‘સુરૈયાના’ કહેતા હતા. પરંતુ આ પ્રેમના દુશ્મનો ઘણા હતા. સુરૈયાની નાનીને આ સંબંધ અને બીજા ધર્મનો છોકરો જરાય મંજૂર નહોતો. તે તેમના પર એટલી સખત નજર રાખતી હતી કે દેવાનંદ અને સુરૈયાને સીધી વાત કરવાની પણ પરવાનગી નહોતી. તેમની મદદ તે સમયની પ્રખ્યાત અભિનેત્રીઓ દુર્ગા ખોટે અને કામિની કૌશલ કરતી હતી. આ બંને દેવાનંદ અને સુરૈયાની ચિઠ્ઠીઓ ચોરીછૂપીથી એકબીજા સુધી પહોંચાડતી હતી.દેવાનંદે પોતાના પ્રેમનો એકરાર કરવા માટે સુરૈયાને 3000 રૂપિયાની એક કિંમતી હીરાની વીંટી આપી હતી. તે જમાનામાં 3000 રૂપિયાની કિંમત ખૂબ મોટી હતી. પરંતુ સુરૈયાની નાનીનું દિલ ન પીગળ્યું. તેમણે તે હીરાની વીંટી લીધી અને બધાની સામે નિર્દયતાથી ઊંડા સમંદરમાં ફેંકી દીધી હતી. આ દેવાનંદ માટે કોઈ ઊંડા આઘાતથી ઓછું નહોતું. એક રાત્રે દેવાનંદ સુરૈયાને મળવા તેમની છત પર ગયા. જોખમ એટલું હતું કે તે એકલા નહોતા ગયા પણ પોતાની સાથે એક પોલીસ ઈન્સ્પેક્ટર મિત્રને લઈને ગયા હતા. તે રાત્રે છત પર બે પ્રેમ કરનારા મળ્યા પણ માત્ર રડવા અને હંમેશ માટે અલગ થવા માટે. તે રાત પછી દેવાનંદ પૂરી રીતે તૂટી ગયા હતા. તેઓ પોતાના ગમને ભૂલવા માટે પાગલોની જેમ કામ કરવા લાગ્યા. બરાબર આ નાજુક વળાંક પર તેમના જીવનમાં એક નવા પ્રકાશની એન્ટ્રી થાય છે જેનું નામ હતું મોના સિંઘા અને અહીંથી શરૂ થાય છે તે દાસ્તાન જેણે બોલિવૂડને એક નવી જોડી આપી.મોનાનો જન્મ 19 ઓગસ્ટ 1931ના રોજ લાહોરના એક પંજાબી ખ્રિસ્તી પરિવારમાં થયો હતો. ભાગલા પછી તેમનો પરિવાર શિમલા આવી ગયો હતો. તેઓ ભણવામાં ખૂબ હોશિયાર હતા અને ‘મિસ શિમલા’નો ખિતાબ પણ જીત્યો હતો.
નસીબનો ખેલ જુઓ, પ્રખ્યાત ફિલ્મ નિર્માતા ચેતન આનંદ શિમલામાં રજાઓ ગાળવા ગયા હતા અને ત્યાં તેમણે મોનાને જોયા અને તેમને પોતાની ફિલ્મ ‘બાઝી’ માટે હિરોઈન મળી ગઈ. અહીં તેમનું નામ બદલીને કલ્પના કાર્તિક રાખવામાં આવ્યું. ફિલ્મ ઈતિહાસકારો માને છે કે કલ્પના કાર્તિકની વાર્તામાં ટેલેન્ટ કરતા તેમના નસીબનો હાથ વધુ હતો. તે કદાચ હિન્દી સિનેમાની એકમાત્ર એવી અભિનેત્રી છે જેમણે માત્ર છ ફિલ્મોમાં કામ કર્યું પણ તેમનો મ્યુઝિક રેકોર્ડ કોઈ પણ સુપરસ્ટાર કરતા મોટો છે.1951માં ફિલ્મ ‘બાઝી’ના સેટ પર જ્યારે દેવાનંદે આ નવી હિરોઈનને જોઈ તો તેમને એક અલગ જ તાજગી અનુભવાઈ. દેવાનંદે પોતે એકવાર કહ્યું હતું કે કલ્પના ખૂબ સુંદર અને નટખટ હતી. ‘બાઝી’ ફિલ્મ સુપરહિટ સાબિત થઈ અને દેવાનંદ ધીરે ધીરે કલ્પનાની સાદગીમાં પોતાનો સુકૂન શોધવા લાગ્યા. ત્યારબાદ 1954માં ફિલ્મ ‘ટેક્સી ડ્રાઈવર’ના સેટ પર એક એવી ઘટના બની જેણે બોલિવૂડને ચોંકાવી દીધું. દેવાનંદની ખિસ્સામાં એક વીંટી હતી અને તેમણે પહેલાથી જ એક રજિસ્ટ્રારને સેટ પર બોલાવી રાખ્યા હતા. જેવું લંચ બ્રેક થયું, દેવ સાહેબે કલ્પનાને ઈશારો કર્યો અને બંનેએ ચૂપચાપ સાઈન કરી, એકબીજાને વીંટી પહેરાવી અને પતિ-પત્ની બની ગયા. જ્યારે તેઓ પાછા શૂટિંગ માટે આવ્યા,
ત્યારે કેમેરામેનની નજર દેવાનંદની આંગળી પર ગઈ અને તેણે બૂમ પાડી કે ‘કટ! દેવ સાહેબ આ વીંટી ઉતારો, આનાથી ફિલ્મની કંટીન્યુટી ખરાબ થઈ જશે.’ દેવ સાહેબ હસ્યા અને કહ્યું કે ‘ચૂપ રહો, આ વિશે વાત ન કરશો.’ કેમેરામેનને ત્યારે સમજાયું કે લંચ બ્રેકમાં દુનિયા બદલાઈ ચૂકી છે.લગ્ન પછી પણ કલ્પનાએ કેટલીક ફિલ્મો કરી પરંતુ તેમનું મન હવે ફિલ્મી દુનિયાની ચકાચૌંધથી ભરાઈ ગયું હતું. 1957માં ફિલ્મ ‘નૌ દો ગ્યારહ’ (9 2 11) નું શૂટિંગ પૂરું થયા પછી તેમણે પોતાની ડાયરીમાં લખ્યું હતું – “Finished my last film” (મારી છેલ્લી ફિલ્મ પૂરી થઈ). આ પથ્થરની લકીર હતી, ત્યારબાદ તેઓ ક્યારેય અભિનેત્રી તરીકે કેમેરા સામે આવ્યા નહીં. જોકે, દેવાનંદની ફિલ્મોમાં તેમનું નામ ‘એસોસિયેટ પ્રોડ્યુસર’ તરીકે આવતું રહ્યું.70ના દાયકામાં જ્યારે દેવાનંદે ઝીનત અમાનને લોન્ચ કરી, ત્યારે તેમના અફેરની ચર્ચાઓ વહેતી થઈ હતી. કહેવાય છે કે દેવ સાહેબ પોતાના ઘર છોડીને હોટલમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા હતા. પરંતુ કલ્પના કાર્તિકે તે મુશ્કેલ સમયમાં પણ પોતાના સંબંધને તૂટવા ન દીધો. તેમણે પોતાનું પૂરું ધ્યાન બાળકો – સુનીલ અને દેવીનાના ઉછેરમાં અને ઈશ્વરની ભક્તિમાં લગાવી દીધું. તેઓ ખ્રિસ્તી ધર્મના ઊંડા અનુયાયી બની ગયા. દેવ સાહેબ ભલે હોટલમાં રહેતા હતા
પણ તેઓ પોતાની દરેક નાની-મોટી વાત કલ્પના સાથે શેર કરતા હતા.કલ્પના કાર્તિકનું અનુશાસન એટલું સખત હતું કે 1957 પછી તેઓ માત્ર ત્રણ વાર જાહેર જીવનમાં જોવા મળ્યા – દીકરીના લગ્નમાં, પુત્રના જન્મદિવસે અને દેવ સાહેબના નિધન સમયે. આજે 90 વર્ષથી વધુની ઉંમરે કલ્પના કાર્તિક સંપૂર્ણપણે એકાંતમાં રહે છે. તેઓ સવારે વહેલા ઉઠે છે, બાઇબલ વાંચે છે અને આજે પણ તેટલા જ ગ્રેસફુલ છે. ઈન્ટરનેટ પર જે કરચલીઓવાળી અન્ય કોઈ મહિલાની તસવીર વાયરલ થાય છે તે તેમની નથી. અસલી કલ્પના કાર્તિક આજે પણ તે જ ‘મિસ શિમલા’ જેવી ગરિમા ધરાવે છે. તેઓ કહે છે કે તેમને આજે પણ વિશ્વાસ નથી થતો કે દેવ સાહેબ આ દુનિયામાં નથી, કારણ કે ઘરના દરેક ખૂણામાં તેમની યાદો વસેલી છે. આ હતી તે અભિનેત્રીની વાર્તા જેણે પ્રસિદ્ધિના શિખરે પહોંચીને પણ શાંતિ અને મૌનને પસંદ કર્યું.શું તમે દેવાનંદ અથવા તેમના જમાનાના અન્ય કોઈ કલાકારો વિશે વધુ જાણવા માંગો છો?
