વાર્તા શરૂ થાય છે જૂન 1989ની એક સવારથી. આખા ઈરાનમાં એક અજીબ બેચેની હતી. સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા રુહૌલ્લા ખુમેનીની તબિયત ખરાબ હતી. લાખો લોકો રેડિયો સેટ સાથે ચોંટેલા હતા. મનમાં આશા હતી અને ડર પણ હતો. પછી સવારે 7:00 વાગ્યે રેડિયો તેહરાને એવા સમાચાર આપ્યા જેણે આખા દેશને શોકમાં ડુબાડી દીધો. ખુમેની હવે નહોતા રહ્યા. બધાની આંખો ભીની હતી. કેટલાક લોકોનું રુદન એવું હતું જાણે તેમના ઘરનો કોઈ વડીલ વિદાય થયો હોય.
રાજધાની તેહરાન તરફ લાખો લોકો ઉમટી પડ્યા. પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ પણ ઓછો પડવા લાગ્યો. આ દરમિયાન 16 વર્ષનો એક છોકરો કુમથી તેહરાન જવા માટે રસ્તા પર હતો. ત્યારે એક મૌલવીની Toyota કાર ઉભી રહી અને ડ્રાઈવરે તે છોકરાને ‘ભાઈ’ કહીને બેસવાનું આમંત્રણ આપ્યું.તેહરાન જતી સડક પર કાર હજુ થોડે દૂર જ ગઈ હશે ત્યાં રેડિયો બીબીસી પર એક સમાચાર આવ્યા. સમાચાર કંઈક એવા હતા કે આજે ‘એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ’ દ્વારા રાષ્ટ્રપતિ અલી ખામેનીને દિવંગત સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા રુહૌલ્લા ખુમેનીના ઉત્તરાધિકારી તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.આ સમાચાર પછી શું થયું અને આ સમાચાર પહેલા શું હતું, ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી ઈરાનમાં શું બદલાયું અને શું નહીં,
તે વિશે આજે આપણે વાત કરીશું. નમસ્તે, હું છું અભિષેક. ‘તારીખ’માં આજે વાર્તા ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનીની. ઈસ્લામિક ઈરાન બનાવવામાં તેમના યોગદાનની અને તેમના પર થયેલા જીવલેણ હુમલાની. સાથે જ મહિલાઓ પ્રત્યે તેમની સરકારના વલણની પણ વાત કરીશું. તો ચાલો શરૂ કરીએ આજની ‘તારીખ’.સૌથી પહેલા તમને તેહરાન જતી સડક પર દોડતી Toyota કારની અંદર લઈ જઈએ. ખામેની સુપ્રીમ લીડર બન્યાના સમાચાર સાંભળીને પેલો 16 વર્ષનો છોકરો અવાક રહી ગયો. 1979ના બંધારણ મુજબ, સુપ્રીમ લીડર બનવા માટે ‘આયાતુલ્લા’ની પદવી હોવી જરૂરી હતી. તેણે મૌલવી ડ્રાઈવરને પૂછ્યું, “શું તમને લાગે છે કે અલી ખામેની આયાતુલ્લા છે?” તેણે જવાબ આપ્યો, “બિલકુલ નહીં, કોઈ માનતું નથી, પરંતુ આ સરકાર માટે કટોકટીનો સમય છે. કદાચ પછીથી તેઓ તેમના વિશે પોતાનો વિચાર બદલી નાખે.”તે જ સાંજે ઈરાની ટેલિવિઝન પર એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સની બેઠક પ્રસારિત કરવામાં આવી.
ખામેની ખુમેનીની વસિયત વાંચી રહ્યા હતા. તેમને 3 કલાક લાગ્યા. ખુમેનીએ પોતાની વસિયતમાં કોઈ ઉત્તરાધિકારીનું નામ નહોતું આપ્યું. પછી એક ગુપ્ત બેઠક થઈ, જેમાં ખામેનીને સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા. તે જ સાંજે ઈરાનના સરકારી મીડિયાએ પહેલીવાર ખામેનીને ‘આયાતુલ્લા’ તરીકે સંબોધ્યા.35 વર્ષોથી ખામેની ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર છે. ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા જેવી સુપર પાવર પણ તેમને ડગાવી શકી નથી. જ્યાં એક તરફ તેમની પ્રશંસા થાય છે, તો બીજી તરફ ધાર્મિક કટ્ટરતાના સહારે મહિલા અધિકારો અને સ્વતંત્રતાને કચડવાના આરોપો પણ તેમના પર લાગે છે.ખામેનીનો જન્મ 15 જુલાઈ 1939ના રોજ ઈરાનના મશહદ શહેરમાં થયો હતો. તેમના પિતા મૌલવી હતા. ખામેનીએ પણ તે જ રસ્તો પસંદ કર્યો. 11 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં તો તેઓ મૌલવી બની ગયા. તેમને ફારસી સાહિત્ય પ્રત્યે ખૂબ લગાવ હતો અને નાની ઉંમરે જ કવિતાઓ લખવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ પુસ્તકોના શોખીન છે; કહેવાય છે કે તેમણે 2000થી વધુ ઈરાની અને વિદેશી પુસ્તકો વાંચ્યા છે.
1979ની ક્રાંતિ પહેલા ખામેની અત્યારે દેખાય છે તેવા બિલકુલ નહોતા. તેઓ પાઇપ પીવાનું પસંદ કરતા હતા. પોતાને પરંપરાગત મૌલવીઓથી અલગ બતાવવા માટે કાંડા પર ઘડિયાળ પહેરતા અને પાઘડી નીચે વાળ વધારતા. ક્યારેક પરંપરાગત ચપ્પલને બદલે શૂઝ પણ પહેરતા. 1958થી 1964 દરમિયાન કુમમાં તેમની મુલાકાત ખુમેની સાથે થઈ હતી. શરૂઆતમાં આ સંબંધ માત્ર ગુરુ અને શિષ્યનો જ હતો.1960નો દાયકા ઈરાન માટે ઉથલપાથલ ભરેલો હતો. આ એ સમય હતો જ્યારે શાહ મોહમ્મદ રઝા પહેલવીની સરકાર અમેરિકા સમર્થક નીતિઓ માટે જાણીતી હતી. તેને ‘વ્હાઈટ રિવોલ્યુશન’ કહેવામાં આવ્યું, જેમાં જમીન સુધારણા અને મહિલાઓને મતાધિકાર આપવામાં આવ્યો. પરંતુ ધાર્મિક વર્તુળોમાં આનો વિરોધ વધ્યો. ખુમેનીએ શાહને પશ્ચિમની કઠપુતલી કહ્યા. ખામેનીએ પણ આ વિરોધમાં ભાગ લીધો, જેના કારણે તેમને ઘણી વખત જેલવાસ ભોગવવો પડ્યો.અંતે 1979માં ઈસ્લામિક ક્રાંતિ થઈ. ખુમેની સુપ્રીમ લીડર બન્યા અને ખામેનીને નાયબ સંરક્ષણ મંત્રી બનાવવામાં આવ્યા.
27 જૂન 1981ના રોજ એક ભાષણ દરમિયાન ટેપ રેકોર્ડરમાં છુપાવવામાં આવેલો બોમ્બ ફાટ્યો. આ હુમલામાં ખામેનીનો જમણો ભાગ ખરાબ રીતે ઘાયલ થયો અને ત્યારથી તેમનો જમણો હાથ કામ કરતો બંધ થઈ ગયો.1989માં જ્યારે તેઓ સુપ્રીમ લીડર બન્યા ત્યારે તેમની યોગ્યતા પર સવાલો ઉઠ્યા કારણ કે તેમની પાસે ‘મારજા’ (ઉચ્ચ ધર્મગુરુ)ની પદવી નહોતી. આ છબી બદલવા માટે તેમણે પોતાનો પહેરવેશ બદલ્યો, દાઢી વધારી અને પોતાને વધુ આધ્યાત્મિક બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે ‘બૈત-એ-રહબર’ (સુપ્રીમ લીડરની ઓફિસ)ની સ્થાપના કરી અને ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ (IRGC)ની શક્તિમાં વધારો કર્યો.જોકે, તેમની સરકાર પર મહિલાઓ પર અત્યાચારના ગંભીર આરોપો પણ છે. 2022માં મહસા અમીનીના મૃત્યુ બાદ હિજાબ વિરોધી પ્રદર્શન થયા, જેને કડકાઈથી દબાવવામાં આવ્યા. ડ્રેસ કોડ ન માનનારી મહિલાઓને જેલ અને કોરડા મારવાની સજા આપવામાં આવે છે. આજે ખામેની ઈઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશો સામે ટક્કર લેવા માટે ઓળખાય છે, પરંતુ દેશની અંદર તેમની દમનકારી નીતિઓની ટીકા પણ એટલી જ થાય છે.આ હતી ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનીની સફર. ‘તારીખ’માં ફરી મળીશું એક નવા કિસ્સા સાથે.શું તમે ઈચ્છો છો કે હું આ વિષય અથવા ઈરાનના ઈતિહાસ પર વધુ વિગતવાર માહિતી આપું?
