ઈરાનને આપણે ‘થિયોક્રસી’ (ધર્મશાહી) કહીએ છીએ. એનો અર્થ એ કે અંતિમ જે સત્તા છે, પછી તે રાજકીય હોય કે સૈન્ય, આ તમામ નિર્ણયો લેવાની તાકાત સુપ્રીમ લીડર પાસે હોય છે. સુપ્રીમ લીડર કોણ બની શકે? સુપ્રીમ લીડર એ જ વ્યક્તિ બની શકે જેણે શિયા ઈસ્લામનો અભ્યાસ એ સ્તર સુધી કર્યો હોય કે તેઓ ‘આયાતુલ્લા’નો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા હોય. આજે પણ કદાચ તમે જુઓ તો એવા આશરે 11 વ્યક્તિઓ છે જે આયાતુલ્લાના સ્તર પર પહોંચ્યા છે.
જેવો કોઈ વ્યક્તિ આયાતુલ્લા બને કે તરત જ તેઓ એક નાનકડી કાઉન્સિલના સભ્ય બની જાય છે, જેને ‘ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ’ કહેવામાં આવે છે.ગાર્ડિયન કાઉન્સિલનું કામ એ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે કે શિયા ઈસ્લામના સિદ્ધાંતો મુજબ ઈરાનમાં કોઈ પણ સરકારી નિર્ણય ઈસ્લામની વિરુદ્ધ ન જાય. આ જ ગાર્ડિયન કાઉન્સિલમાંથી સુપ્રીમ લીડરની પસંદગી થાય છે. 1979 પછી અત્યાર સુધી માત્ર બે જ સુપ્રીમ લીડર થયા છે. એક તો ક્રાંતિના નેતા આયાતુલ્લા ખુમેની, અને 1989માં જ્યારે તેમનું અવસાન થયું ત્યારે આ જ કાઉન્સિલમાંથી આયાતુલ્લા ખામેની સુપ્રીમ લીડર બન્યા.
ચૂંટણી પ્રક્રિયા શું છે? એ આપણને ખબર નથી. વેટિકનમાં પોપને પસંદ કરવાની રીત જગજાહેર છે કે ત્યાં સીક્રેટ બેલેટ હોય છે અને જ્યાં સુધી કોઈ જીતે નહીં ત્યાં સુધી બેલેટ પેપર બાળવામાં આવે છે, જેમાંથી કાળો ધુમાડો નીકળે છે. જ્યારે કોઈ જીતી જાય ત્યારે તેમાં એવો પાવડર ભેળવવામાં આવે છે કે જેથી સફેદ ધુમાડો નીકળે અને ચિમનીમાંથી સફેદ ધુમાડો જોઈને આપણને સમજાય કે નવા પોપ ચૂંટાઈ ગયા છે. તેહરાનમાં એવી કોઈ ચિમની નથી, કોઈ ધુમાડો નીકળતો નથી. આપણને માત્ર એટલું જ કહી દેવામાં આવે છે કે આ નવા આયાતુલ્લા (સુપ્રીમ લીડર) છે. આ 11 આયાતુલ્લા વચ્ચે રાજકારણ ચાલે છે અને માત્ર અંદાજો જ લગાવી શકાય છે કે કોણ સૌથી વધુ તાકાતવર છે અને કોણ બીજાને દબાવીને આગળ વધી શકે છે.
ઈરાનમાં જે સુપ્રીમ લીડર છે, આજે આયાતુલ્લા ખામેની, તેમનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ છે. જ્યારે ઈરાનમાં ક્રાંતિ થઈ ત્યારે ઘણા મિલિટરી નેતાઓએ આયાતુલ્લા ખુમેનીને ટેકો આપ્યો હતો. પરંતુ ઘણા મિલિટરી ઓફિસર પર શંકા હતી કે તેઓ શાહની ફોજના હતા, તેથી ડર હતો કે તેઓ ક્યારેક ઈસ્લામિક ક્રાંતિને ખતમ કરવા અથવા આયાતુલ્લા વિરુદ્ધ કોઈ પગલું ભરશે. તેથી 1979માં જ્યારે આયાતુલ્લા ખુમેનીએ ઈસ્લામિક સરકાર બનાવી, ત્યારે તેમણે પદ્ધતિસર ઈરાની આર્મી, એરફોર્સ અને નેવીના ઓફિસરોને સાઈડલાઈન કરવાનું શરૂ કર્યું. ઘણાની ધરપકડ થઈ અને ઘણાને ફાંસીએ પણ ચઢાવાયા.
તેમણે એક નવી સેના બનાવી જેનું નામ ‘IRGC’ (ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર) રાખ્યું. આ એ જ સંગઠન છે જેને અમેરિકા આતંકવાદી સંગઠન કહે છે અને જેના નેતાને હાલમાં જ ઈઝરાયેલે ઠાર કર્યા છે. નામ પરથી જ અંદાજો લગાવી શકાય કે આ ફોજની જવાબદારી દેશ બચાવવાની નથી, પણ ‘ઈસ્લામિક ક્રાંતિ’ને બચાવવાની છે. આ સેનાના વડાની નિમણૂક સીધા સુપ્રીમ લીડર કરે છે અને તેઓ સીધા તેમને જ રિપોર્ટ કરે છે. એટલે કે IRGCનો કમાન્ડર રાષ્ટ્રપતિને પોતાના લીડર માનશે નહીં, તે માત્ર આયાતુલ્લા ખામેનીને જ જવાબદાર છે. તેઓ રાષ્ટ્રપતિને સલામી જરૂર આપશે, પણ જવાબદારી માત્ર સુપ્રીમ લીડર પ્રત્યે જ છે.ઈરાનમાં આજે પણ એક સામાન્ય ફોજ, વાયુસેના અને જળસેના છે,
પરંતુ IRGCની પોતાની અલગ ફોજ, વાયુસેના અને જળસેના છે. તેમની પાસે વધુ સારા હથિયારો, વધુ ફંડિંગ અને વધુ સારી ટ્રેનિંગ છે. કોઈ પણ મોટું પગલું ભરવાનું હોય તો તે IRGC જ ભરે છે. તમામ બેલેસ્ટિક મિસાઈલ્સ અને ભવિષ્યમાં જો ન્યુક્લિયર વેપન્સ બનશે તો તે પણ IRGCના હાથમાં જ હશે. આમ, ઈરાનની સૌથી શક્તિશાળી સૈન્ય સંસ્થા સુપ્રીમ લીડરના સીધા નિયંત્રણમાં છે.ઈઝરાયેલની વાત કરીએ તો તે ભારત જેવું છે. ઈઝરાયેલમાં 18 વર્ષની ઉંમરે દરેક છોકરા-છોકરી માટે મિલિટરી સર્વિસ ફરજિયાત છે. આનાથી લોકોમાં ભાઈચારો વધે છે. જો તમારે ઈઝરાયેલમાં રાજકારણમાં જવું હોય, તો જરૂરી છે કે તમે તમારી મિલિટરી સર્વિસ દરમિયાન કમાન્ડો બટાલિયન કે સ્પેશિયલ ફોર્સ જેવી પસંદગીની યુનિટ્સમાં હોવ. આ જ લોકો રિટાયર થયા પછી વહીવટ, વિદેશ નીતિ અને અર્થવ્યવસ્થામાં ટોચના સ્થાને પહોંચે છે. જોકે, આર્મીની પોતાની સ્વતંત્રતા છે અને તેઓ ઘણીવાર સરકારની નીતિઓની ટીકા પણ કરે છે, પરંતુ ભારતની જેમ જ ત્યાંની આર્મી ક્યારેય વડાપ્રધાન કે રાષ્ટ્રપતિની વિરુદ્ધ જઈને કોઈ હુમલો કે મિશન કરશે નહીં.
