દિલીપ કુમારની એક્ટિંગ પાછળનું એ રહસ્ય, જેની નકલ આખા બોલિવૂડે કરી!

નમસ્કાર મિત્રો, એકવાર ફરી આપ સૌનું સ્વાગત છે મનોજ ફિલ્મી પોડકાસ્ટમાં. હિન્દી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં સુપરસ્ટાર તો ઘણા થયા પણ દિલીપ કુમારનો મોભો આ બધાથી ઉપર હતો. પોતાના સમયના હીરોમાં તેમણે સૌથી ઓછી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો, પરંતુ દરજ્જો અભિનય સમ્રાટનો મેળવ્યો. તેમને મેથડ એક્ટર એમ જ નથી કહેવામાં આવતા. તેઓ એકમાત્ર એવા કલાકાર હતા જેમના અભિનયની છાપ ત્યારથી લઈને આજે શાહરૂખ ખાન સુધી જોવા મળે છે. મિત્રો, વીડિયોમાં આગળ વધતા પહેલા પ્લીઝ મારી ચેનલને સબ્સ્ક્રાઇબ કરીને બેલ આઇકનને જરૂર પ્રેસ કરી દેજો. તો ચાલો મિત્રો, વીડિયો શરૂ કરીએ.હિન્દી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં દિલીપ કુમાર એકમાત્ર એવા અભિનેતા હતા જેમની શખ્સિયતનો પ્રભાવ સૌથી લાંબા સમય સુધી જોવા મળ્યો. આશરે આઠ દાયકા થઈ ગયા, દિલીપ કુમારની હસ્તી શાહરૂખ ખાનના જમાના સુધી બરકરાર છે. ૪૦ના દાયકામાં જ્યારે તેઓ ફિલ્મોમાં આવ્યા, ત્યારે અશોક કુમાર અને મોતીલાલ વગેરે કલાકારોનો દબદબો હતો.

દિલીપ કુમારને હિન્દી સિનેમાના પ્રથમ **’મેથડ એક્ટર’** ગણવામાં આવે છે. ૪૦ અને ૫૦ના દાયકામાં જ્યારે અતિશયોક્તિભરી અને નાટકીય (theatrical) એક્ટિંગનો દોર હતો, ત્યારે દિલીપ કુમારે સાહજિક, શાંત અને સંવાદોને હૃદયસ્પર્શી રીતે બોલવાની એક નવી શૈલીની શરૂઆત કરી. તેમની આ જ પદ્ધતિને પછીની પેઢીના દરેક મોટા સુપરસ્ટારે કોઈને કોઈ સ્વરૂપે અપનાવી અથવા તેની નકલ કરી.અહીં એવા મુખ્ય સુપરસ્ટાર્સની યાદી છે જેમણે દિલીપ કુમારની એક્ટિંગ સ્ટાઈલમાંથી પ્રેરણા લીધી અથવા તેની આબેહૂબ નકલ કરી:### ૧. મનોજ કુમાર (હરિકૃષ્ણ ગિરી ગોસ્વામી)મનોજ કુમાર તો દિલીપ કુમારના એટલા મોટા પ્રશંસક હતા કે તેમણે પોતાનું ફિલ્મી નામ પણ દિલીપ કુમારની ૧૯૪૯ની ફિલ્મ ‘શબનમ’ના પાત્ર પરથી રાખ્યું હતું. * **નકલની છાપ:** સ્ક્રીન પર રડતી વખતે કે ગંભીર દ્રશ્યોમાં ચહેરા પર હાથ રાખવો, ધીમા અવાજે સંવાદો બોલવા અને પીડા દર્શાવવાની તેમની રીત તદ્દન દિલીપ કુમાર જેવી જ હતી. તેઓ આજીવન દિલીપ કુમારને પોતાના ગુરુ માનતા રહ્યા.### ૨. રાજેન્દ્ર કુમાર અને સંજય ખાન૫૦ અને ૬૦ના દાયકામાં રાજેન્દ્ર કુમાર (જેમને ‘જુબિલી કુમાર’ પણ કહેવાતા) અને સંજય ખાનને ઇન્ડસ્ટ્રીમાં દિલીપ કુમારની ‘નકલ’ (Copy) તરીકે જ ઓળખવામાં આવતા હતા. * **નકલની છાપ:** રોમેન્ટિક દ્રશ્યોમાં આંખોનો ઉપયોગ, ભાવુક થઈને ધ્રુજતા અવાજે બોલવું અને ખાસ કરીને દુઃખદ દ્રશ્યોમાં દિલીપ કુમારની ‘ટ્રેજેડી કિંગ’ વાળી છબી આ બંને કલાકારોની એક્ટિંગમાં સાફ દેખાતી હતી.### ૩. રાજેશ ખન્ના૭૦ના દાયકાના પ્રથમ સુપરસ્ટાર રાજેશ ખન્નાએ પોતાની એક આગવી શૈલી ઊભી કરી હતી, પરંતુ મૂળભૂત રીતે તેઓ પણ દિલીપ કુમારની મેથડ એક્ટિંગથી દૂર નહોતા. * **નકલની છાપ:** ‘રોટી’, ‘દુશ્મન’ અને ‘આપ કી કસમ’ જેવી ફિલ્મોમાં રાજેશ ખન્નાની અદાયગી અને ગંભીરતામાં દિલીપ કુમારની ફિલ્મ ‘નયા દૌર’ અને ‘રામ ઔર શ્યામ’નો પ્રભાવ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે.### ૪. અમિતાભ બચ્ચનજો કે એન્ગ્રી યંગ મેન તરીકે અમિતાભ બચ્ચને એક નવો જ ટ્રેન્ડ શરૂ કર્યો, પરંતુ ભાવનાત્મક અને શોકના દ્રશ્યોમાં તેઓ દિલીપ કુમારની શૈલીને જ અનુસરતા હતા. * **નકલની છાપ:** ફિલ્મોમાં જ્યારે અમિતાભ બચ્ચન કોઈના પાર્થિવ દેહ પાસે બેસીને ભાવુક થઈને રડે છે અથવા અવાજ નીચો કરીને ગંભીર ડાયલોગ બોલે છે, ત્યારે તેમનો એ અંદાજ દિલીપ કુમારના રડવાના અંદાજ સાથે હૂબહૂ મળતો આવે છે. ફિલ્મ ‘શક્તિ’માં આ બંને દિગ્ગજો સામસામે હતા ત્યારે આ વાત વધુ સ્પષ્ટ થઈ હતી.### ૫. અનિલ કપૂર૮૦ના દાયકામાં અનિલ કપૂરને તેમની શરૂઆતની બે મોટી ફિલ્મો ‘શક્તિ’ અને ‘મશાલ’માં દિલીપ કુમાર સાથે સીધા કામ કરવાનો મોકો મળ્યો. * **નકલની છાપ:** ૯૦ના દાયકાની અનિલ કપૂરની ફિલ્મો જુઓ તો તેમના પર દિલીપ કુમાર અને અમિતાભ બચ્ચનની મિશ્ર છાપ દેખાય છે. ‘મશાલ’ ફિલ્મનો પ્રખ્યાત સીન “એ ભાઈ, કોઈ રોકો રે…” માં અનિલ કપૂરે દિલીપ કુમારની ઊર્જા અને મેથડ એક્ટિંગને પોતાની અંદર બરાબર ઉતારી હતી.### ૬. શાહરૂખ ખાનઆજના જમાનામાં શાહરૂખ ખાન પોતે સ્વીકારે છે કે તેઓ દિલીપ કુમારના બહુ મોટા મુરીદ છે. * **નકલની છાપ:** શાહરૂખ ખાનની એક્ટિંગ, હેરસ્ટાઇલ અને કપડાં પહેરવાની શૈલી પર દિલીપ કુમારનો ભારે પ્રભાવ છે. શર્ટની ઉપર પીઠ પાછળ સ્વેટર લટકાવવું કે બંને હાથ ફેલાવવાનો શાહરૂખનો જે સિગ્નેચર અંદાજ છે, તે દિલીપ કુમારની જૂની ફિલ્મ ‘મધુમતી’માં પહેલેથી જ જોવા મળ્યો હતો. જ્યારે સંજય લીલા ભણસાલીએ શાહરૂખ સાથે ‘દેવદાસ’ બનાવી, ત્યારે શાહરૂખ મોર્ડન જમાનાના દિલીપ કુમાર જેવા જ લાગ્યા હતા.દિલીપ કુમારે અભિનયને માત્ર એક ગ્લેમર નહીં પણ એક **’વિજ્ઞાન અને કળા’** તરીકે રજૂ કર્યો, તેથી જ આજે પણ બોલિવૂડનો દરેક નાનો-મોટો કલાકાર તેમના દ્વારા કંડારેલા રસ્તા પર જ ચાલે છે.

પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેમણે ‘અંદાઝ’ ફિલ્મમાં રાજ કપૂર સાથે પોતાનો એવો જાદુ વિખેર્યો કે આખા દેશમાં જાણે તેમનો જાદુ છવાઈ ગયો. દરેક ઉંમરના દર્શકો તેમના દીવાના થઈ ગયા. આ ફિલ્મ વર્ષ ૧૯૪૯માં આવી હતી. દેશને રૂપેરી પડદે એક એવો નાયક મળ્યો જેમના મધુર સ્મિત અને ચમકતી આંખોમાં ભવિષ્યનું સપનું સાકાર થતું દેખાયું. નોંધનીય છે કે દેશ બે વર્ષ પહેલા જ આઝાદ થયો હતો. અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થયેલા યુવાનો નવા-નવા સપના અને આશાઓથી ભરેલા હતા. આ જ સમયગાળામાં રૂપેરી પડદે દિલીપ કુમાર, દેવ આનંદ અને રાજ કપૂર જેવી હસ્તીઓના પાત્રોએ યુવા પેઢીના દિલ-દિમાગ પર ઊંડી અસર છોડી. ರಾಜ કપૂર પોતાની ફિલ્મોના વિષયો અને ગીતો માટે પ્રખ્યાત થયા, પરંતુ દિલીપ કુમાર આ બાબતમાં સૌથી અલગ હતા કે તેમના પગલે-પગલે અગણિત યુવાનો આગળ આવ્યા અને ફિલ્મોમાં નસીબ અજમાવવા મુંબઈ તરફ વળ્યા. ત્યાં સુધી કે ધર્મેન્દ્ર જેવા કલાકારે પણ કહ્યું હતું કે તેમણે દિલીપ કુમાર અને દેવ આનંદને જોઈને હીરો બનવાનું વિચાર્યું હતું.મનોજ કુમાર તો દિલીપ કુમારના એટલા મોટા ફેન હતા કે તેમની એક ફિલ્મ ‘શબનમ’માં તેમના પાત્રના નામથી પ્રેરિત થઈને તેમણે પોતાનું નામ પણ બદલી નાખ્યું.

શબનમ ફિલ્મમાં દિલીપ કુમારના પાત્રનું નામ મનોજ કુમાર હતું. ત્યારે હરિકૃષ્ણ ગિરી ગોસ્વામી તેનાથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે પોતાનું નામ મનોજ કુમાર લખવાનું શરૂ કરી દીધું. તેઓ આજીવન દિલીપ કુમારને પોતાના ગુરુ માનતા રહ્યા. ખરેખર, દિલીપ કુમારે પોતાના સમયમાં જે જે કલાકારોને પ્રભાવિત કર્યા, તેમાં માત્ર ધર્મેન્દ્ર અને મનોજ કુમાર જ નહોતા. ૫૦ અને ૬૦ના દાયકામાં તેમનાથી પ્રભાવિત થવાનો જે સિલસિલો શરૂ થયો તે આજે પણ બરકરાર છે. તેમના પછીની તરતની પેઢીમાં રાજેન્દ્ર કુમાર, સંજય ખાન, જીતેન્દ્ર, રાજેશ ખન્ના અને અમિતાભ બચ્ચન સુધીની એક્ટિંગમાં દિલીપ કુમારની અસર સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. મનોજ કુમાર સિવાય રાજેન્દ્ર કુમાર અને સંજય ખાન તો અભિનય સમ્રાટની કોપી પણ કહેવાતા રહ્યા છે.તમને જણાવી દઈએ કે ‘દેવદાસ’ જેવી ફિલ્મમાં દારૂમાં ડૂબેલા એક ભાવુક પ્રેમીના પાત્રને તેમણે [સંગીત] એટલી ઊંડાઈથી ભજવ્યું હતું કે તેમના ચાહકોની સંખ્યા રાતોરાત બમણી થઈ ગઈ હતી. આ પાત્રના દર્દને તેમણે પોતાની અદાયગીથી પડદા પર એવી રીતે દર્શાવ્યું કે તેમને ‘ટ્રેજેડી કિંગ’નો ખિતાબ જ આપી દેવામાં આવ્યો. દરેક વ્યક્તિ જાણે તેમના દુઃખમાં એકાકાર થઈ ગઈ.

તેમની એક્ટિંગને પોતાની એક્ટિંગમાં ઉતારનારા અભિનેતાઓએ તેમની ટ્રેજેડી કિંગવાળી છબીની ખૂબ નકલ કરી. મનોજ કુમાર અને રાજેન્દ્ર કુમારની ફિલ્મો જુઓ તો આ છાપ સાફ નજરે પડે છે.૭૦ના દાયકામાં જ્યારે ફિલ્મોની વાર્તાઓનો મિજાજ બદલાયો અને રાજેશ ખન્ના પછી અમિતાભ બચ્ચન જેવા સુપરસ્ટારનો ઉદય થયો, છતાં દિલીપ કુમારની છબી અને છાપ બરકરાર રહી. બેશક રાજેશ ખન્ના અને અમિતાભ બચ્ચને પડદા પર પોતાની અલગ છબી ઊભી કરી પરંતુ બુનિયાદી રીતે તેઓ દિલીપ કુમારની મેથડ એક્ટિંગથી બહુ દૂર ન જઈ શક્યા. ‘રોટી’ કે ‘દુશ્મન’ જેવી તેમની અનેક ફિલ્મોમાં રાજેશ ખન્નાની અદાયગી જુઓ તો ‘નયા દૌર’ની સાથે જ ‘રામ ઔર શ્યામ’ વાળા દિલીપ કુમાર પણ નજરે પડશે. વળી, જે ફિલ્મમાં અમિતાભ બચ્ચન પોતાની માતા કે અન્ય કોઈના શવને વળગીને રડતા જોવા મળે છે, દિલીપ કુમારના રડવાના અંદાજ સાથે તેની સરખામણી કરો તો તે હૂબહૂ છે મિત્રો.અમિતાભ બચ્ચન પછી ૮૦ના દાયકામાં અનિલ કપૂર હોય કે પછી ૯૦ના દાયકામાં શાહરૂખ ખાનની એક્ટિંગ, દિલીપ કુમારની નકલ ચાલુ રહે છે. જી હા, આપણે તેને નકલ પણ કહી શકીએ. ૫૦ અને ૬૦ના દાયકામાં મનોજ કુમાર, સંજય ખાન અને રાજેન્દ્ર કુમારે દિલીપ કુમારની જેટલી નકલ કરી, આ બંને કલાકારોએ પણ તેમનાથી ઓછું નથી ઉતાર્યું. અનિલ કપૂર એવા અનોખા કલાકાર નીકળ્યા, જેમને શરૂઆતની બે ફિલ્મોમાં દિલીપ કુમાર સાથે કામ કરવાની તક મળી. સૌથી પહેલા ‘શક્તિ’ ફિલ્મમાં કામ કર્યું

જે દિલીપ કુમાર અને અમિતાભ બચ્ચનની સાથેવાળી બહુચર્ચિત ફિલ્મ છે. આ પછી અનિલ કપૂર ‘મશાલ’ ફિલ્મમાં પણ દિલીપ કુમાર સામે પૂરા દમખમ સાથે દેખાયા. ૯૦ના દાયકાની તેમની તમામ ફિલ્મો જુઓ, તો એક્ટિંગ પર દિલીપ કુમાર અને અમિતાભ બચ્ચન બંનેની મિશ્ર છાપ સાફ-સાફ નજરે પડે છે. જો કે, થોડા વર્ષો પછી અનિલ કપૂરે પોતાની જાતને ઘણી બદલી.આવો જ હાલ શાહરૂખ ખાનનો પણ દેખાય છે. ‘દીવાના’ ફિલ્મથી ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કદમ મૂકનારા શાહરૂખ ખાન શરૂઆતથી જ પોતાને દિલીપ કુમારના મુરીદ ગણાવતા રહ્યા છે. શાહરૂખ ખાને માત્ર પોતાની એક્ટિંગમાં જ નહીં પરંતુ હેરસ્ટાઇલ અને કપડાં પહેરવાની શૈલી પર પણ દિલીપ કુમારનો પ્રભાવ જાળવી રાખ્યો. શર્ટની ઉપર પીઠ તરફ સ્વેટર લટકાવવું કે બંને બાહો ફેલાવવાનો શાહરૂખ ખાનનો અંદાજ ઘણો લોકપ્રિય છે, પરંતુ તેને દિલીપ કુમારની જૂની ફિલ્મો [સંગીત] જેમ કે ‘મધુમતી’ વગેરેમાં પણ ખૂબ સરસ રીતે જોઈ શકાય છે. સંજય લીલા ભણસાલીએ જ્યારે તેમને દેવદાસ બનાવ્યા હતા ત્યારે તો તેઓ મોર્ડન જમાનાના દિલીપ કુમાર જ લાગ્યા.તો મિત્રો, આજનો વીડિયો અહીં જ પૂરો કરીએ છીએ. મળીએ નેક્સ્ટ વીડિયોમાં. ત્યાં સુધી આપ સૌને ટાટા, બાય-બાય, ટેક કેર.