હો દીદી તેરા દેવર દીવાના જેવી મીઠી પંક્તિઓથી લઈને “મેરે વતન કે લોગો” સુધી, આ છે ભારતીય હિન્દી સિનેમા અને ભારતની સૌથી લોકપ્રિય, સૌથી સુરીલી અને સૌથી આદરપાત્ર અવાજની અદભુત દાસ્તાન.આ અવાજ હતો સ્વરોની મલ્લિકા, મધુર સંગીતની રાણી, જેમને લોકો મા સરસ્વતીનો અવતાર માનતા. તેમની અવાજમાં એવું જાદુ હતું કે એક સમય એવો હતો જ્યારે તેમની અવાજ વિના ફિલ્મ બનવી અપશુકન માનાતી. તેમની ગાયકી સાંભળીને ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા હતા. પરંતુ જે ગાયિકાએ દુનિયાને પ્રેમ કરવો શીખવ્યો,
તે પોતે ચાર વર્ષ સુધી પ્રેમ માટે તડપતી રહી અને આખી જિંદગી અવિવાહિત રહી.આ મહાન ગાયિકા હતી લતા મંગેશકર.લતા મંગેશકરનો જન્મ 28 સપ્ટેમ્બર 1929ના રોજ ઇન્દોર, મધ્યપ્રદેશમાં થયો હતો. તેમના પિતા પંડિત દીનાનાથ મંગેશકર એક પ્રસિદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયક, સંગીતકાર અને નાટ્ય કલાકાર હતા. તેમની માતા ગુજરાતીની હતી. લતા જી તેમના માતા-પિતાની સૌથી મોટી સંતાન હતા. તેમના ત્રણ બહેનો મીના, આશા અને ઉષા તથા એક ભાઈ હૃદયનાથ, બધા જ આગળ જઈને સંગીત જગતમાં પ્રખ્યાત થયા.બાળપણથી જ લતા જીને ઘરમાં સંગીતનું વાતાવરણ મળ્યું.
માત્ર પાંચ વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતાએ તેમને સંગીતની તાલીમ આપવાની શરૂઆત કરી. નાટકોમાં અભિનય પણ કરાવ્યો. શાળામાં તેમનો અનુભવ સારો ન રહ્યો અને તેમણે શાળાની શિક્ષા અધૂરી છોડી દીધી.1942માં, જ્યારે લતા જી માત્ર 13 વર્ષની હતી, ત્યારે તેમના પિતાનું અચાનક અવસાન થયું. આ સાથે આખા પરિવારની જવાબદારી લતા જીના ખભા પર આવી પડી. નાની ઉંમરે જ તેમણે પોતાની માતા, ત્રણ બહેનો અને ભાઈ માટે સંઘર્ષ શરૂ કર્યો. આ સમય દરમિયાન માસ્ટર વિનાયક નામના ફિલ્મમેકરે તેમને સહારો આપ્યો અને ફિલ્મોમાં કામ અપાવ્યું.શરૂઆતમાં લતા જીને ઘણી નિરાશાઓ મળી. કેટલાક સંગીતકારોએ તેમની અવાજને પાતળી અને બેસૂરી કહીને નકારી કાઢી. પરંતુ સંગીતકાર ગુલામ હૈદરએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી. 1948માં ફિલ્મ મજબૂરનું ગીત દિલ મેરા તોડા લતા જીનું પહેલું મોટું હિટ ગીત બન્યું.1949માં ફિલ્મ મહેલનું ગીત આએગા આએગા આવનાર સમય લતા મંગેશકરનો છે
એનું જાહેર ઘોષણાપત્ર બની ગયું. આ પછી લતા જી ક્યારેય પાછળ વળી નહીં. 1950થી 1970નો સમય ભારતીય ફિલ્મ સંગીતનો સુવર્ણ યુગ ગણાય છે અને આ યુગમાં લતા મંગેશકર અવિવાદિત રાણી બની.નૌશાદ, એસ.ડી. બર્મન, શંકર જયકિશન, મદન મોહન, લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ, આર.ડી. બર્મન જેવા દિગ્ગજ સંગીતકારો સાથે તેમણે અવિસ્મરણીય ગીતો ગાયા. પ્રેમ, વિરહ, ભક્તિ અને દેશભક્તિના ગીતોમાં તેમની અવાજે અમરતા મેળવી.1963માં “મેરે વતન કે લોગો” ગીત ગાતી વખતે તેમની અવાજે આખા દેશને રડાવી દીધો. વડાપ્રધાન નહેરુ ખુદ આંસુ રોકી ન શક્યા. 1983માં ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ જીત્યા બાદ ભારતીય ટીમને ઇનામ આપવા માટે તેમણે સંગીત કાર્યક્રમ કરીને રકમ એકઠી કરી. દેશપ્રેમ અને સેવા તેમના સ્વભાવનો અવિભાજ્ય ભાગ હતો.લતા જીના અંગત જીવનમાં પ્રેમ આવ્યો પરંતુ લગ્ન સુધી પહોંચી શક્યો નહીં. રાજસિંહ ડુંગરપુર સાથે તેમનો પ્રેમ હતો, પરંતુ સામાજિક બંધનોને કારણે બંનેએ લગ્ન ન કર્યા અને આખી જિંદગી એકલાં રહ્યા.
1963માં તેમને ઝેર આપી મારવાની કોશિશ પણ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેઓ બચી ગયા. આ ઘટના આજ સુધી રહસ્ય બની રહી.લતા મંગેશકર પોતાના ગીતો ક્યારેય સાંભળતી નહોતી. તેમને લાગતું કે પોતાની અવાજ સાંભળીને તેઓ ખામીઓ શોધવા લાગશે. એટલી ઊંચી કળાત્મક ઇમાનદારી તેમનામાં હતી.તેમણે સાત દાયકાથી વધુ સમય સુધી ભારતીય સિનેમાને પોતાની અવાજ આપી. લગભગ 36 ભાષાઓમાં હજારો ગીતો ગાયા.
તેમણે ફિલ્મફેર એવોર્ડ લેવાનું પણ બંધ કરી દીધું જેથી નવા ગાયકોને તક મળે. આ તેમની મહાનતા દર્શાવે છે.પદ્મભૂષણ, દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર અને ભારત રત્નથી સન્માનિત લતા મંગેશકર માત્ર એક ગાયિકા નહોતી, તેઓ એક સંસ્થા હતા. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ આગળના જન્મમાં ફરી લતા બનવા માંગશે, ત્યારે તેમણે કહ્યું કે નહીં, કારણ કે લતાએ જે દુઃખ અને સંઘર્ષ જોયા છે, તે માત્ર લતાજ જાણે છે.લતા મંગેશકર એવી અવાજ હતી જે પેઢી દર પેઢી જીવતી રહેશે. સ્વરોની આ રાણી આજે પણ આપણા દિલોમાં અમર છે.
